Η λέξη ακούγεται βαριά, σχεδόν υπερβολική αλλά και σε εμάς τους Έλληνες σχεδόν οικεία. Κι όμως είναι ακριβής. Χρεοκοπία. Όχι τραπεζική, όχι δημοσιονομική αλλά «χρεοκοπία του νερού». Ο κόσμος καταναλώνει νερό με ρυθμούς που ξεπερνούν σταθερά τη φυσική του ανανέωση. Δεν ζούμε από το «εισόδημα» του νερού, αλλά από το κεφάλαιό του. Από υδροφόρους ορίζοντες που χρειάστηκαν χιλιάδες χρόνια για να γεμίσουν. Από παγετώνες που δεν θα επιστρέψουν. Από λίμνες και ποτάμια που υποχωρούν σιωπηλά, χωρίς κατάρρευση, χωρίς έκρηξη, απλώς εξαφανίζονται.
Η «χρεοκοπία του νερού» δεν είναι σχήμα λόγου. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ζούμε, αντλώντας νερό από αποθέματα που δεν θα ξαναγεμίσουν. Το επιφανειακό νερό, βροχές, χιόνια, ποτάμια, είναι ο τρεχούμενος λογαριασμός μας. Αυτός αδειάζει. Οι υπόγειοι υδροφορείς και οι παγετώνες είναι οι αποταμιεύσεις που κληρονομήσαμε. Αυτές τις τραβάμε βιαστικά, χωρίς σχέδιο, γνωρίζοντας ότι δεν θα ξαναγεμίσουν στον χρόνο της ζωής μας. Και όπως σε κάθε χρεοκοπία, το πρόβλημα δεν είναι μόνο οικολογικό. Είναι πολιτικό, κοινωνικό, πολιτισμικό.Γιατί το νερό δεν είναι απλώς φυσικός πόρος. Είναι τροφή, εργασία, πόλη, ύφασμα, ενέργεια, σταθερότητα. Είναι εξουσία.
Από το Ιράν, όπου η Λίμνη Ούρμια σχεδόν εξαφανίστηκε, μέχρι τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ο ποταμός Κολοράντο δεν φτάνει πια στη θάλασσα, η εικόνα επαναλαμβάνεται. Υπεράντληση, φράγματα, καλλιέργειες σε άνυδρες ζώνες, πόλεις που μεγαλώνουν σαν να υπάρχει πάντα «κάπου αλλού» νερό. Στο Μπανγκλαντές, το πόσιμο νερό δηλητηριάζεται από αρσενικό και αλάτι, ενώ τα ποτάμια γύρω από τη Ντάκα μετατρέπονται σε αγωγούς χημικών αποβλήτων για να τροφοδοτήσουν τη βιομηχανία της fast fashion της Ευρώπης. Στην Τουρκία, καταβόθρες ανοίγουν τη γη από την υπεράντληση. Στην Κίνα, η ερημοποίηση στέλνει σκόνη και θανάτους στις πόλεις.
Αυτά δεν είναι τοπικές αποτυχίες. Είναι παγκόσμιο μοντέλο. Η παραγωγή μεταφέρεται εκεί όπου το νερό είναι φθηνό, αόρατο ή πολιτικά αδύναμο. Η κατανάλωση συμβαίνει αλλού. Ο Παγκόσμιος Βορράς πίνει νερό που δεν βλέπει. Το φορά. Το τρώει. Το αποθηκεύει σε data centers που χρειάζονται τεράστιες ποσότητες για ψύξη. Το νερό έχει γίνει ενσωματωμένο εμπόρευμα και γι’ αυτό παραμένει εκτός συζήτησης.
Στον πυρήνα αυτής της κρίσης βρίσκεται η γεωργία. Περίπου το 70% της παγκόσμιας κατανάλωσης νερού πηγαίνει εκεί. Και εδώ εμφανίζεται μια αλήθεια που κανείς δεν θέλει να πει καθαρά: η τεχνολογική αποδοτικότητα δεν αρκεί. Τα «έξυπνα» συστήματα άρδευσης συχνά αυξάνουν τη συνολική κατανάλωση, γιατί επιτρέπουν περισσότερες καλλιέργειες, μεγαλύτερη εντατικοποίηση, περισσότερη παραγωγή. Χωρίς πραγματικές μειώσεις, χωρίς αλλαγή καλλιεργειών και οικονομικών μοντέλων, η τεχνολογία απλώς κάνει τη χρεοκοπία πιο αργή όχι λιγότερο βέβαιη.
Κι εδώ μπαίνει η κοινωνική ρήξη. Πάνω από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι ζουν από τη γεωργία. Το νερό, γι’ αυτούς, δεν είναι «πόρος». Είναι δουλειά. Το κόβεις απότομα και προκαλείς κοινωνική κατάρρευση. Γι’ αυτό η κρίση του νερού μεταφράζεται σε μετανάστευση, σε εξεγέρσεις, σε πολιτική αστάθεια. Και η Ελλάδα; Η Ελλάδα δεν είναι θεατής. Είναι μέσα στο κάδρο, απλώς αρνείται να κοιταχτεί. Ανήκει στη Μεσόγειο, μία από τις περιοχές που θερμαίνονται ταχύτερα στον πλανήτη. Οι βροχοπτώσεις μειώνονται και γίνονται πιο ακραίες. Τα καλοκαίρια επιμηκύνονται. Οι υδροφόροι ορίζοντες υπεραντλούνται εδώ και δεκαετίες, ιδιαίτερα σε αγροτικές περιοχές και νησιά. Η γεωργία παραμένει υδροβόρα, συχνά χωρίς ουσιαστικό έλεγχο. Ο τουρισμός πολλαπλασιάζει εποχικά τον πληθυσμό σε περιοχές με περιορισμένους υδατικούς πόρους. Οι πόλεις και κυρίως η Αθήνα, ζουν με την ψευδαίσθηση ότι το νερό «έρχεται από κάπου αλλού».
Η ελληνική εκδοχή της «χρεοκοπίας του νερού» δεν έχει ακόμα εικόνες κατάρρευσης. Έχει όμως όλα τα προειδοποιητικά σημάδια. Υπόγεια νερά που λιγοστεύουν, αλατότητα σε παράκτιες περιοχές, φράγματα που δεν γεμίζουν όπως παλιά, καλοκαίρια που πιέζουν τα δίκτυα στα όρια. Και πάνω απ’ όλα, μια πολιτική κουλτούρα που αντιμετωπίζει το νερό ως τεχνικό ζήτημα, όχι ως στρατηγικό πεδίο σύγκρουσης συμφερόντων. Γιατί εκεί καταλήγουμε αναπόφευκτα. Το νερό έχει ήδη ταξικοποιηθεί. Όχι με νόμο, αλλά με πρακτική. Όποιος έχει χρήματα βρίσκει λύσεις με γεωτρήσεις, μεταφορές, ιδιωτικές υποδομές. Όποιος δεν έχει, προσαρμόζεται, μετακινείται, ή μένει πίσω. Η μετανάστευση του μέλλοντος δεν θα είναι μόνο κλιματική. Θα είναι μετανάστευση λόγω νερού.
Η εύκολη απάντηση είναι τεχνοκρατική: «να μετρήσουμε το νερό». Είναι απαραίτητο, αλλά ανεπαρκές. Γιατί η πραγματική ερώτηση δεν είναι πόσο νερό έχουμε. Είναι ποιος αποφασίζει για τη χρήση του. Ποια καλλιέργεια προηγείται. Ποια πόλη. Ποια βιομηχανία. Ποιος πληρώνει το κόστος και ποιος απολαμβάνει το όφελος. Η ανθρωπότητα θα μάθει να ζει με λιγότερο νερό. Αυτό είναι δεδομένο. Το ανοιχτό ερώτημα είναι αν θα μάθει να ζει με λιγότερες αυταπάτες. Αν θα συνεχίσουμε να φερόμαστε σαν το νερό να είναι ανεξάντλητο, ουδέτερο, εκτός πολιτικής ή αν θα το αναγνωρίσουμε για αυτό που είναι. Ο σκληρός πυρήνα ςτης πολιτικής οικονομίας του 21ου αιώνα.
Η χρεοκοπία του νερού δεν είναι μελλοντική απειλή. Είναι το αποτέλεσμα των επιλογών μας μέχρι σήμερα. Και όπως κάθε χρεοκοπία, δεν συγχωρεί την καθυστέρηση.
