Μπεν και Ίμο. H συνεργασία που διαμόρφωσε έναν μύθο

Ένα δωμάτιο στο Aldeburgh. Δύο άνθρωποι. Εννέα μήνες. 1953. Λίγους μήνες πριν από τη στέψη της Ελισάβετ Β’, ο Μπέντζαμιν Μπρίττεν κλείνεται σε ένα σπίτι στο Aldeburgh προσπαθώντας να ολοκληρώσει μια όπερα που μοιάζει ήδη καταδικασμένη. Δίπλα του, σχεδόν αόρατη αλλά απολύτως απαραίτητη, βρίσκεται η Ίμοτζεν Χολστ. Δεν είναι απλώς βοηθός. Είναι μάρτυρας, συνοδοιπόρος, φίλτρο, αντίσταση. Σε αυτόν τον περιορισμένο χώρο, μεταξύ παρτιτούρων, σιωπών και ξεσπασμάτων, γεννιέται μια σχέση που δεν χωρά σε καμία βιογραφία: έντονη, άνιση, βαθιά ανθρώπινη.

Στην ιστορία της μουσικής, οι μεγάλες ιδιοφυΐες σπάνια στέκονται πραγματικά μόνες. Πίσω από έργα που καθόρισαν τον 20ό αιώνα, συχνά βρίσκονται πρόσωπα που δεν διεκδίκησαν το προσκήνιο αλλά κράτησαν όρθια τη διαδικασία της δημιουργίας. Μια τέτοια μορφή υπήρξε η Ίμοτζεν Χολστ — κόρη του Γουσταύδου Χολστ, συνθέτρια, μαέστρος, παιδαγωγός και, σε μια κρίσιμη περίοδο, ο πιο σταθερός άξονας στη ζωή και το έργο του Μπέντζαμιν Μπρίττεν .

Η συνάντησή τους, στα τέλη της δεκαετίας του ’40, δεν έμοιαζε εξαρχής μοιραία. Ο Μπρίττεν ήταν ήδη διεθνώς αναγνωρισμένος· το Peter Grimes είχε επαναπροσδιορίσει την αγγλική όπερα και τον είχε τοποθετήσει στο κέντρο της βρετανικής μουσικής ζωής. Η Ίμοτζεν Χολστ, λιγότερο προβεβλημένη, ερχόταν από έναν διαφορετικό δρόμο. Είχε μεγαλώσει δίπλα σε έναν ιδιοφυή αλλά ευαίσθητο πατέρα, είχε μάθει να εργάζεται σιωπηλά πάνω σε παρτιτούρες, να οργανώνει χάος, να αντέχει την ψυχική ένταση της δημιουργίας χωρίς να την προσωποποιεί.

Η σχέση τους απέκτησε καθοριστική σημασία το 1952–53, όταν ο Μπρίττεν ανέλαβε την παραγγελία της όπερας Gloriana για τη στέψη της Ελισάβετ Β’. Εννέα μήνες για ένα έργο τεράστιας κλίμακας, φορτισμένο με εθνικές προσδοκίες και πολιτισμικό συμβολισμό. Ο ίδιος ο Μπρίττεν έμοιαζε συχνά να αμφιβάλλει για το αν είχε αποδεχτεί την παραγγελία από καλλιτεχνική ανάγκη ή από αίσθημα καθήκοντος. Η δημιουργική διαδικασία κυμαινόταν ανάμεσα σε περιόδους παραλυτικής αδράνειας και εκρήξεις παραγωγικότητας.

Σε αυτό το κλίμα, η Ίμοτζεν Χολστ δεν λειτουργεί απλώς ως βοηθός αλλά ως απαραίτητο στοιχείο επιβίωσης του έργου. Οργανώνει παρτιτούρες, διορθώνει υλικό, απορροφά εντάσεις, λειτουργεί ως φίλτρο ανάμεσα στον Μπρίττεν και τον έξω κόσμο. Συχνά, είναι εκείνη που πιστεύει περισσότερο στο Gloriana απ’ ό,τι ο ίδιος ο συνθέτης. Κι όλα αυτά χωρίς σαφή οικονομική συμφωνία, μέσα σε συνθήκες σχεδόν μόνιμης ανασφάλειας. Τα ημερολόγιά της καταγράφουν έναν άνθρωπο που δυσκολευόταν ακόμη και να αντικαταστήσει το φθαρμένο παλτό του, που ντρεπόταν να το βγάλει μπροστά σε άλλους.

Η σχέση τους δεν υπήρξε ποτέ ρομαντική με τη συμβατική έννοια. Ο Μπρίττεν ζούσε σε σταθερή, μακροχρόνια σχέση με τον Πίτερ Πιρς, τον μοναδικό άνθρωπο που δεν απομάκρυνε ποτέ από τον στενό του κύκλο. Ωστόσο, τα ημερολόγια της Ίμοτζεν Χολστ αποκαλύπτουν μια ένταση που ξεπερνούσε τη συνεργασία. Θαυμασμός, συναισθηματική εξάρτηση, μια αγάπη που δεν μπορούσε να πραγματωθεί και που η ίδια προσπαθούσε συχνά να διαγράψει, κυριολεκτικά, σβήνοντας φράσεις από τις σελίδες της.

Ο Μπρίττεν δεν υπήρξε εύκολος άνθρωπος. Η ιστορία τον καταγράφει ως ιδιοφυΐα με σκοτεινές εκρήξεις σκληρότητας, ικανό να πληγώνει βαθιά όσους ένιωθε ότι τον πλησίαζαν υπερβολικά. Η Ίμοτζεν Χολστ γνώρισε αυτή τη βία, ψυχολογική και λεκτική. Κι όμως, σε αντίθεση με άλλους συνεργάτες που απομακρύνθηκαν ή «εξαφανίστηκαν», εκείνη έμεινε. Όχι από αδυναμία, αλλά από μια επίμονη πίστη στη δουλειά και ίσως από μια σιωπηλή απόφαση να μη χαθεί από την ιστορία.

Πριν από το Aldeburgh, η Χολστ είχε ήδη διαμορφώσει ένα ριζοσπαστικό παιδαγωγικό έργο στο Dartington Hall, αγνοώντας εγχειρίδια και καθιερωμένα προγράμματα σπουδών. Η προσέγγισή της προκαλούσε καχυποψία στους θεσμούς, αλλά άφηνε βαθύ αποτύπωμα στους μαθητές της. Αργότερα, μετά το Gloriana, έγινε ένας από τους βασικούς πυλώνες του Aldeburgh Festival, ενώ παράλληλα ταξίδευε αδιάκοπα στη μεταπολεμική Βρετανία για να φέρει τη μουσική σε κοινότητες που τη χρειάζονταν όχι ως πολυτέλεια, αλλά ως μορφή συλλογικής αντοχής.

Αυτή τη σύνθετη, άνιση και βαθιά ανθρώπινη σχέση επιχειρεί να φωτίσει ο Μαρκ Ρέιβενχιλ με το Μπεν και Ίμο, το έργο που παίζεται στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Όχι ως βιογραφία, αλλά ως μια στιγμή όπου όλα συγκρούονται. Δύο άνθρωποι, ένας χώρος, ένα χρονικό σημείο όπου η δημιουργία, η εξουσία και η ανάγκη γίνονται αξεχώριστα. Ένα έργο για το τίμημα της ιδιοφυΐας και για εκείνους που το πληρώνουν χωρίς να υπογράφουν.

Ίσως τελικά το Μπεν και Ίμο να μην είναι απλώς η ιστορία μιας γυναίκας που αγάπησε έναν μεγάλο συνθέτη. Είναι η ιστορία όλων εκείνων που κράτησαν ζωντανή την τέχνη, ενώ η μνήμη επέλεγε να θυμάται άλλους .