Υπάρχει κάτι παράδοξο με τις βιογραφικές ταινίες. Ξέρουμε το τέλος τους πριν αρχίσουν. Γνωρίζουμε ποιος θα πεθάνει, ποιος θα καταρρεύσει, ποιος θα δικαιωθεί ή έστω θα αποκατασταθεί μεταθανάτια. Κι όμως, επιστρέφουμε ξανά και ξανά σε αυτές. Όχι για την έκβαση, αλλά για τη διαδρομή. Γιατί το biopic, όταν λειτουργεί, δεν αφηγείται απλώς μια ζωή. Λειτουργεί σαν φακός. Μεγεθύνει τις αντιφάσεις μιας εποχής, φωτίζει τους μηχανισμούς της εξουσίας, αποκαλύπτει το κόστος της δημιουργίας, της φιλοδοξίας, της δημόσιας έκθεσης. Στον 21ο αιώνα, το είδος άλλαξε χαρακτήρα. Οι αγιογραφίες υποχώρησαν. Στη θέση τους ήρθαν πιο σύνθετα, συχνά άβολα πορτρέτα. Ιδιοφυΐες που πληγώνουν, ήρωες που διαπραγματεύονται την ηθική τους, πρόσωπα που συνθλίβονται από το ίδιο το σύστημα που τα ανέδειξε. Οι βιογραφικές ταινίες του 21ου αιώνα που παρουσιάζουμε παρακάτω δεν μας ζητούν να θαυμάσουμε. Μας ζητούν να κατανοήσουμε. Να δούμε πώς οι άνθρωποι διαμορφώνονται από τις εποχές τους και πώς, με τη σειρά τους, τις τραυματίζουν ή τις αλλάζουν. Δεν προσφέρουν εύκολη κάθαρση. Προσφέρουν κάτι πιο δύσκολο: σύνθετη αλήθεια.
The Aviator (2004) – Η μεγαλομανία ως κινητήρια δύναμη της προόδου
Ο Μάρτιν Σκορτσέζε χρησιμοποιεί τη ζωή του Χάουαρντ Χιουζ για να αφηγηθεί ότι η καινοτομία, η φιλοδοξία και η παράνοια συχνά συνυπάρχουν. Το The Aviator είναι μία τεχνικά εντυπωσιακήβιογραφική ταινία, αλλά στο βάθος του λειτουργεί ως μελέτη εμμονής. Ο Χιουζ δεν είναι απλώς ένας εκκεντρικός δισεκατομμυριούχος, είναι το πρόσωπο μιας Αμερικής που πιστεύει ότι δεν υπάρχουν όρια ούτε τεχνολογικά ούτε ψυχικά.
Ray (2004) – Η ιδιοφυΐα και το κόστος της εξάρτησης
Η ταινία για τον Ρέι Τσάρλς έθεσε ένα νέο μέτρο σύγκρισης για το είδος της μουσικής βιογραφικής ταινίας. Δεν εξιδανικεύει, δεν κρύβει τις εξαρτήσεις και τις σκληρές πλευρές του χαρακτήρα, αλλά τις ενσωματώνει στην καλλιτεχνική του ταυτότητα. Η ερμηνεία του Τζέιμι Φοξ δεν είναι απλή μεταμόρφωση, αλλά εμβάθυνση σε έναν άνθρωπο που μετέτρεψε τον πόνο σε ήχο.
Walk the Line (2005) – Η αμερικανική αφήγηση της λύτρωσης
Ο Τζόνι Κας παρουσιάζεται όχι ως μύθος, αλλά ως τραυματισμένος άνθρωπος που παλεύει με την απώλεια, την εξάρτηση και τη δημόσια εικόνα. Η ταινία καταφέρνει κάτι σπάνιο: να είναι ταυτόχρονα λαϊκή και συναισθηματικά ακριβής. Το Walk the Line δείχνει τον τρόπο που η βιογραφική ταινία μπορεί να λειτουργήσει σαν σύγχρονο λαϊκό δράμα, χωρίς να χάνει την αξιοπρέπειά του.
Capote (2005) – Όταν το έργο καταπίνει τον δημιουργό
Εδώ το biopic μετατρέπεται σε ηθικό ερώτημα. Ο Τρούμαν Καπότε γράφοντας το Εν ψυχρώ, πλησιάζει τους ανθρώπους που περιγράφει τόσο πολύ, ώστε τελικά χάνει την απόσταση που χρειάζεται για να επιβιώσει. Η ταινία δεν αφορά μόνο έναν συγγραφέα, αλλά τη σκοτεινή πλευρά της δημιουργίας. Τι σημαίνει να χρησιμοποιείς πραγματικό πόνο ως πρώτη ύλη.
Ζωή σαν Τριαντάφυλλο (2007) – Το σώμα ως πεδίο μάχης της τέχνης
Η ζωή της Εντίθ Πιαφ παρουσιάζεται αποσπασματικά, σχεδόν σαν μνήμη που διαλύεται. Η Μαριόν Κοτιγιάρ δεν υποδύεται απλώς μια τραγουδίστρια. Ενσαρκώνει τη φθορά, τη μοναξιά και την επιμονή μιας φωνής που επιβιώνει ακόμα κι όταν το σώμα καταρρέει. Είναι μια βιογραφική ταινία που αρνείται τον ρομαντισμό και επιλέγει την ωμή ευαισθησία.
The Social Network (2010) – Η γέννηση της ψηφιακής εξουσίας
Η ιστορία του Μαρκ Ζάκερμπεργκ λειτουργεί εδώ ως προέλευση ενός νέου κόσμου. Το Facebook παρουσιάζεται όχι ως απλή επιχειρηματική επιτυχία, αλλά ως αφετηρία μιας εποχής όπου οι σχέσεις, η πολιτική και η δημόσια συζήτηση διαμεσολαβούνται από αλγορίθμους. Σήμερα, η ταινία μοιάζει λιγότερο με δράμα χαρακτήρων και περισσότερο με προειδοποίηση.
Ο Λόγος του Βασιλιά (2010) – Η ανθρώπινη αδυναμία στην καρδιά της εξουσίας
Ένα φαινομενικά «μικρό» θέμα — η συσκολία στην ομιλία ενός βασιλιά— μετατρέπεται σε πολιτικό διακύβευμα. Η ταινία δείχνει πώς η δημόσια εικόνα, η φωνή και η αυτοκυριαρχία αποκτούν τεράστια σημασία σε περιόδους κρίσης. Το biopic εδώ λειτουργεί ως υπόμνηση ότι η εξουσία είναι, πρώτα απ’ όλα, ανθρώπινη.
Λίνκολν (2012) – Η πολιτική ως σκληρή εργασία
Ο Στίβεν Σπίλμπεργκ αποφεύγει τον μύθο και εστιάζει στη διαδικασία. Το Λίνκλολν είναι ένα biopic για το πώς περνούν οι νόμοι, πώς γίνονται οι συμβιβασμοί, πώς η ηθική δοκιμάζεται στην πράξη. Είναι από τις λίγες ταινίες που κάνουν την πολιτική δραματουργικά συναρπαστική χωρίς απλουστεύσεις.
Selma (2014) – Το κίνημα χωρίς φωτοστέφανο
Η Άβα Ντιβερνέι αφηγείται ένα κρίσιμο κεφάλαιο του κινήματος πολιτικών δικαιωμάτων χωρίς να το εξιδανικεύει. Εσωτερικές συγκρούσεις, κρατική καταστολή, πολιτικοί υπολογισμοί όλα είναι παρόντα. Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ Τζούνιορ εμφανίζεται ως άνθρωπος υπό συνεχή πίεση και όχι ως άγαλμα της Ιστορίας.
Εγώ, η Τόνια (2017) – Ταξική βία και media αφήγηση
Η Τόνια Χάρντινγκ παρουσιάζεται ως προϊόν ενός συστήματος που δεν συγχωρεί την απόκλιση. Η ταινία χρησιμοποιεί χιούμορ και αναξιόπιστες αφηγήσεις για να δείξει πώς τα media κατασκευάζουν ενόχους. Είναι ένα biopic για την κοινωνική τιμωρία αλλά όχι για την αθωότητα.
Ο Μαέστρος (2023) – Η ιδιοφυΐα ως συναισθηματικό βάρος
Ο Μαέστρος δεν ενδιαφέρεται να καταγράψει επιτεύγματα. Αντί γι’ αυτό, εστιάζει στη σχέση του Λέοναρντ Μπέρνσταϊν με τη σύζυγό του και στον τρόπο που η ιδιοφυΐα καταλαμβάνει κάθε χώρο γύρω της. Η ταινία λειτουργεί σαν μουσική σύνθεση, γεμάτη κορυφώσεις, παύσεις και σιωπές. Ένα biopic για το πώς η δημιουργία μπορεί να είναι ταυτόχρονα δώρο και πληγή.
Οπενχάιμερ (2023) – Το συλλογικό τραύμα ως πορτρέτου
Ο Κρίστοφερ Νόλαν μετατρέπει τη ζωή του Τζ. Ρόμπερτ Οπενχάιμερ σε κινηματογραφικό έπος για την επιστήμη, την ευθύνη και τον φόβο. Η ατομική βόμβα δεν παρουσιάζεται μόνο ως τεχνολογικό επίτευγμα, αλλά ως ηθικό σημείο χωρίς επιστροφή. Το biopic εδώ γίνεται σύγχρονη τραγωδία.
