Για δεκαετίες, το millennium ήταν το μέλλον. Όχι ένα απλό ημερολογιακό ορόσημο, αλλά μια υπόσχεση. Στη φαντασία του 20ού αιώνα, το έτος 2000 λειτουργούσε σαν κατώφλι. Πίσω του ο παλιός κόσμος, μπροστά του κάτι ριζικά διαφορετικό. Ο Κιούμπρικ το είχε ντύσει με διαστημική μεταφυσική, τα κόμικς με βία και αυταρχισμό, η ποπ με αποκαλυπτική ευφορία. Ακόμα και ο Prince μας είχε προειδοποιήσει να γιορτάσουμε το 1999, λες και μετά θα ακολουθούσε κάτι που δεν θα χωρούσε μουσική. Κι όμως, όταν τελικά φτάσαμε εκεί, δεν συνέβη σχεδόν τίποτα. Η διαδρομή προς το millennium ήταν γεμάτη θόρυβο. Στα μέσα της δεκαετίας του ’90, καθώς η ημερομηνία έπαψε να μοιάζει αφηρημένη και άρχισε να πλησιάζει επικίνδυνα, ο κόσμος άρχισε να φαντάζεται το τέλος. Όχι μεταφορικά, αλλά κυριολεκτικά. Αιρέσεις, αποκαλυπτικές βεβαιότητες, συλλογικές υστερίες. Από την Ουάσιγκτον μέχρι το Τόκιο, από την Καλιφόρνια μέχρι την Ευρώπη, η προσμονή της αλλαγής πήρε σκοτεινές μορφές. Οι θεσμοί ανησυχούσαν, οι υπηρεσίες ασφαλείας προετοιμάζονταν, αλλά η μεγάλη απειλή δεν ερχόταν από τον Θεό. Ερχόταν από τους υπολογιστές.
Ο περίφημος ιός Y2K — το ενδεχόμενο ότι οι μηχανές, βλέποντας το «00», θα γύριζαν τον χρόνο πίσω στο 1900 — έδωσε στην Αποκάλυψη κάτι που της έλειπε. Τεχνική αξιοπιστία. Δεν ήταν πια θέμα πίστης, αλλά κώδικα. Νοσοκομεία, τράπεζες, αεροπλάνα, πυρηνικά συστήματα, παρουσιάστηκαν ως πιθανοί μάρτυρες ενός τέλους χωρίς προφητεία. Ξοδεύτηκαν εκατοντάδες δισεκατομμύρια για να αποφευχθεί η καταστροφή. Και όταν τελικά το ημερολόγιο άλλαξε, τίποτα δεν κατέρρευσε. Αντί για το τέλος του κόσμου, ήρθε κάτι πολύ πιο σύγχρονο. Η αμφιβολία. Μήπως όλα αυτά ήταν υπερβολή; Μήπως οι «ειδικοί» είχαν διογκώσει τον φόβο; Η είσοδος στον 21ο αιώνα συνοδεύτηκε όχι από αναγέννηση, αλλά από το πρώτο ρήγμα εμπιστοσύνης προς την τεχνοκρατική βεβαιότητα. Κάτι ράγισε τότε και δεν αφορούσε τους υπολογιστές.
Το παράδοξο είναι ότι εκείνη η εποχή δεν ήταν καθόλου δυστοπική. Η οικονομία μεγάλωνε, η Δύση ένιωθε νικήτρια του Ψυχρού Πολέμου, η παγκοσμιοποίηση παρουσιαζόταν ως φυσικός νόμος. Ακόμα και η κλιματική αλλαγή φαινόταν, τότε, διαχειρίσιμη. Η κουλτούρα ήταν ελαφριά, ειρωνική, αυτάρεσκη. Britpop, τραγούδια για το τέλος του αιώνα που έμοιαζε περισσότερο με πάρτι παρά με ρήξη. Το μέλλον, υποτίθεται, θα ερχόταν μόνο του. Αυτή ακριβώς ήταν η παγίδα.
Στη Ευρώπη το millennium πήρε υλική μορφή με έργα-σύμβολα, μεγάλες κατασκευές, δηλώσεις αυτοπεποίθησης χωρίς σαφές περιεχόμενο. Ο Millennium Dome στη Βρετανία, μια γιγαντιαία σκηνή χωρίς σαφές αφήγημα. Ένα κέλυφος που υποσχόταν «το μέλλον» χωρίς να ξέρει τι ακριβώς είναι αυτό. Το ίδιο μοτίβο επαναλήφθηκε παντού. Εντυπωσιακή μορφή, ασαφής ουσία. Όταν το γεγονός τελείωσε, τα σύμβολα μετονομάστηκαν, εξαγνίστηκαν, ξέχασαν γιατί υπήρξαν. Και κάπου εδώ, αν κοιτάξει κανείς από την ελληνική πλευρά, η εικόνα γίνεται οικεία. Το millennium για την Ελλάδα δεν ήρθε το 2000. Ήρθε λίγο αργότερα, με το ευρώ, με τους Ολυμπιακούς Αγώνες, με τη ρητορική της «ισχυρής χώρας». Ήταν η ίδια υπόσχεση, αλλά με καθυστέρηση. Αν αλλάξουμε νόμισμα, εικόνα, branding, θα αλλάξουμε εποχή. Η είσοδος σε έναν νέο αιώνα, σε μια νέα ένωση, σε μια νέα αφήγηση, αρκεί από μόνη της. Όλοι ξέρουμε πώς κατέληξε αυτό.
Το millennium τελικά, δεν απέτυχε επειδή δεν έφερε την καταστροφή. Απέτυχε επειδή μας έμαθε ότι οι μεγάλες τομές μπορούν να αποτύχουν αθόρυβα. Ότι μια εποχή μπορεί να τελειώσει χωρίς να το καταλάβουμε, χωρίς σειρήνες, χωρίς καταρρεύσεις, χωρίς την κάθαρση που περιμένουμε από τις ιστορικές στιγμές. Από τότε, το μοτίβο επαναλαμβάνεται. Κάθε λίγα χρόνια, μια νέα «αρχή». Ένα νέο κίνημα, ένα νέο αφήγημα, μια νέα υπόσχεση ότι «τίποτα δεν θα είναι πια το ίδιο». Κι έπειτα, σχεδόν αμέσως, η αμηχανία. Η σιωπηλή αναδίπλωση. Η συλλογική αμνησία. Το millennium ήταν απλώς η πρώτη φορά που το ζήσαμε σε παγκόσμια κλίμακα.
Ίσως γι’ αυτό, κοιτάζοντας πίσω, δεν θυμόμαστε το 2000 ως στιγμή θριάμβου ή φόβου, αλλά ως κάτι περίεργα άδειο. Μια τεράστια προσδοκία που συρρικνώθηκε όσο την πλησιάζαμε. Μια αλλαγή εποχής που δεν άλλαξε τίποτα αλλά στην πραγματικότητα, άλλαξε τα πάντα. Αν ο 21ος αιώνας χαρακτηρίζεται από δυσπιστία, κόπωση και μια μόνιμη αίσθηση ότι κάτι υποσχέθηκε περισσότερα απ’ όσα μπορούσε να δώσει, τότε το millennium δεν ήταν απλώς μια αποτυχία συμβολισμού. Ήταν η πρόβα. Η πρώτη μας ήττα. Και δεν την καταλάβαμε, γιατί δεν έκανε θόρυβο.
Όπως έγραψε ο T.S. Eliot, ο κόσμος δεν τελειώνει με έναν κρότο, αλλά με έναν λυγμό. Το millennium ήταν ο πρώτος.
