Υπάρχει μια παράξενη αντίφαση της εποχής μας. Άνθρωποι με καλούς μισθούς, σταθερή δουλειά και σημαντικές αποταμιεύσεις ζουν σαν να βρίσκονται διαρκώς στο χείλος μιας οικονομικής καταστροφής που δεν έχει ακόμη συμβεί. Αποφεύγουν ταξίδια, ακυρώνουν εξόδους, νιώθουν ενοχή ακόμη και για έναν καφέ. Οι ψυχολόγοι έχουν πλέον έναν όρο για αυτό το φαινόμενο: financial anorexia. Μια νέα μορφή οικονομικού άγχους όπου ο φόβος της κατανάλωσης γίνεται ισχυρότερος από την ίδια τη δυνατότητα της ζωής.
Η αποταμίευση θεωρείται εδώ και δεκαετίες βασικός κανόνας οικονομικής σοφίας. Σχεδόν κάθε οικονομικός οδηγός επιμένει ότι πρέπει να κρατάμε χρήματα για το μέλλον, να αποφεύγουμε τα περιττά έξοδα και να διαχειριζόμαστε προσεκτικά τα οικονομικά μας. Η financial anorexia όμως είναι κάτι διαφορετικό. Δεν αφορά την υπευθυνότητα απέναντι στα χρήματα αλλά μια εμμονική αποφυγή της κατανάλωσης, που συχνά καταλήγει να περιορίζει την ίδια τη ζωή του ανθρώπου.
Ο όρος χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο από ψυχολόγους και οικονομικούς συμβούλους για να περιγράψει ανθρώπους που περιορίζουν τις δαπάνες τους σε ακραίο βαθμό, ακόμη και όταν δεν υπάρχει οικονομική ανάγκη. Κάποιος μπορεί να έχει έναν καλό μισθό ή σημαντικές αποταμιεύσεις και παρ’ όλα αυτά να ζει σαν να βρίσκεται σε μόνιμη κατάσταση επιβίωσης.
Η Μαρία Π. θυμάται ότι για χρόνια μετά την οικονομική κρίση στην Ελλάδα ζούσε ακριβώς έτσι. Παρότι είχε καλό εισόδημα, απέφευγε συναυλίες με φίλους, δεν αγόραζε ρούχα και σε εστιατόρια παρήγγελνε μόνο τα πιο φθηνά πιάτα. Το μυαλό της έκανε συνεχώς υπολογισμούς: τιμές, λογαριασμούς, πιθανά μελλοντικά προβλήματα. Όπως μας εξήγησε η σκέψη της λειτουργούσε σχεδόν αυτόματα. Κάθε πιθανή δαπάνη ενεργοποιούσε έναν εσωτερικό μηχανισμό φόβου. Η ιδέα ότι τα χρήματα μπορεί να χρειαστούν στο μέλλον ήταν αρκετή για να ακυρώσει κάθε μικρή απόλαυση του παρόντος.
Οι ειδικοί τονίζουν ότι η συμπεριφορά αυτή θυμίζει σε πολλά σημεία τις διατροφικές διαταραχές. Όπως ένας άνθρωπος με ανορεξία περιορίζει το φαγητό για να ελέγξει το σώμα του, έτσι και ο άνθρωπος με financial anorexia περιορίζει τη χρήση χρημάτων για να νιώσει ότι έχει έλεγχο στη ζωή του. Στην πραγματικότητα, τα χρήματα λειτουργούν συχνά ως σύμβολο βαθύτερων συναισθημάτων. Συνδέονται με την ασφάλεια, την αυτοεκτίμηση, τον φόβο της απώλειας και την ανάγκη ελέγχου. Για αυτό και η οικονομική συμπεριφορά δεν είναι πάντα αποτέλεσμα λογικής σκέψης αλλά συχνά αποτέλεσμα ψυχολογικών μηχανισμών.
Πολλοί άνθρωποι που εμφανίζουν financial anorexia έχουν ζήσει στο παρελθόν οικονομική ανασφάλεια ή μεγάλωσαν σε οικογένειες όπου το χρήμα ήταν μόνιμη πηγή άγχους. Σε άλλες περιπτώσεις, το φαινόμενο συνδέεται με τραυματικές εμπειρίες όπως οικονομικές κρίσεις, απώλεια εργασίας ή μεγάλες αλλαγές στη ζωή. Η σύγχρονη εποχή φαίνεται επίσης να ενισχύει αυτή τη συμπεριφορά. Η οικονομική αστάθεια, ο πληθωρισμός, η αύξηση του κόστους ζωής και η γενικότερη αβεβαιότητα έχουν δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου πολλοί άνθρωποι νιώθουν ότι πρέπει να βρίσκονται διαρκώς σε οικονομική επιφυλακή. Ακόμη και όσοι έχουν σταθερό εισόδημα συχνά αισθάνονται ότι πρέπει να προετοιμάζονται για μια πιθανή κρίση. Έτσι δημιουργείται μια κουλτούρα μόνιμης αποταμίευσης, όπου το μέλλον φαίνεται πάντα πιο απειλητικό από το παρόν.
Σε αρκετές περιπτώσεις, η financial anorexia συνοδεύεται και από έντονο συναίσθημα ενοχής. Κάποιοι άνθρωποι δυσκολεύονται να ξοδέψουν χρήματα για τον εαυτό τους, θεωρώντας ότι οι απολαύσεις είναι περιττές ή ακόμη και ηθικά προβληματικές. Άλλοι νιώθουν ότι δεν αξίζουν να απολαμβάνουν οικονομική άνεση όταν άλλοι άνθρωποι έχουν λιγότερα. Το αποτέλεσμα είναι μια μόνιμη εσωτερική σύγκρουση. Από τη μία πλευρά υπάρχει η οικονομική δυνατότητα. Από την άλλη υπάρχει ένας εσωτερικός φόβος που εμποδίζει την απόλαυση αυτής της δυνατότητας.
Οι ειδικοί προτείνουν ότι το πρώτο βήμα για να αντιμετωπιστεί αυτή η κατάσταση είναι η πλήρης κατανόηση της πραγματικής οικονομικής εικόνας. Πολλοί άνθρωποι με financial anorexia λειτουργούν με μια αόριστη αίσθηση κινδύνου, χωρίς να έχουν σαφή εικόνα των οικονομικών τους. Η καταγραφή εσόδων, εξόδων και αποταμιεύσεων μπορεί να βοηθήσει να δημιουργηθεί μια πιο ρεαλιστική εικόνα της κατάστασης. Παράλληλα, αρκετοί οικονομικοί σύμβουλοι προτείνουν τη δημιουργία ενός συγκεκριμένου ποσού για «ελεύθερη κατανάλωση». Ένα ποσό που προορίζεται αποκλειστικά για προσωπική ευχαρίστηση, εμπειρίες ή μικρές απολαύσεις.
Η ιδέα δεν είναι να ενθαρρυνθεί η σπατάλη αλλά να αποκατασταθεί η ισορροπία ανάμεσα στην οικονομική ασφάλεια και την ποιότητα ζωής. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ψυχοθεραπεία βοηθά να αποκαλυφθούν οι βαθύτερες αιτίες πίσω από τη σχέση με τα χρήματα. Όπως και με πολλές άλλες συμπεριφορές, το πραγματικό ζήτημα δεν είναι τα χρήματα καθαυτά αλλά τα συναισθήματα που συνδέονται με αυτά.
Η financial anorexia δείχνει τελικά κάτι πολύ ευρύτερο για τη σύγχρονη κοινωνία. Η οικονομική συμπεριφορά δεν είναι απλώς θέμα αριθμών, προϋπολογισμών και αποταμιεύσεων. Είναι και θέμα φόβου, εμπειριών και προσωπικής ιστορίας. Και ίσως το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι μόνο να κερδίζουμε περισσότερα χρήματα ή να αποταμιεύουμε περισσότερο. Αλλά να μάθουμε να ζούμε με αυτά χωρίς να φοβόμαστε ότι κάθε μικρή απόλαυση μπορεί να απειλήσει το μέλλον μας.
