Υπήρξε μια εποχή, όχι τόσο μακρινή όσο νομίζουμε, όπου η έννοια της «αλήθειας» είχε μια σχετική σταθερότητα. Δεν ήταν απόλυτη, ούτε αδιάβλητη, αλλά περνούσε μέσα από φίλτρα: δημοσιογραφικά πρότυπα, επιμέλεια, δημόσιο διάλογο, αντιπαράθεση. Η πληροφορία ήταν αργή, αλλά είχε βάρος. Σήμερα, αυτό το οικοσύστημα μοιάζει να έχει καταρρεύσει. Στη θέση του έχει αναδυθεί κάτι πιο ρευστό, πιο άμεσο, και αν είμαστε ειλικρινείς, πολύ πιο ισχυρό: ο mega-influencer.
Δεν μιλάμε πια για απλούς content creators. Μιλάμε για πρόσωπα που λειτουργούν ταυτόχρονα ως μέσο, αφήγηση και αυθεντία. Δεν μεταδίδουν πληροφορία απλώς τη διαμορφώνουν. Δεν σχολιάζουν τον κόσμο απλώς τον εξηγούν, τον πλαισιώνουν, τον επανασυνθέτουν σε πραγματικό χρόνο. Και το πιο κρίσιμο είναι ότι δεν λογοδοτούν πουθενά.
Σε αντίθεση με τα παραδοσιακά ΜΜΕ, όπου υπήρχαν (έστω θεωρητικά) μηχανισμοί ελέγχου, ο mega-influencer κινείται σε ένα περιβάλλον χωρίς φίλτρα. Δεν υπάρχει αρχισυντάκτης, δεν υπάρχει επιμελητής κειμένων, δεν υπάρχει θεσμική ευθύνη. Υπάρχει μόνο το κοινό και η σχέση εμπιστοσύνης μαζί του. Αυτή η σχέση, όμως, δεν βασίζεται απαραίτητα στην ακρίβεια. Βασίζεται στην αφήγηση.
Στον κόσμο των social media, η πιο ισχυρή φωνή δεν είναι αυτή που έχει δίκιο. Είναι αυτή που είναι πιο πειστική. Που έχει καλύτερο ρυθμό, πιο καθαρή θέση, πιο έντονο συναίσθημα. Με άλλα λόγια, αυτή που «γράφει». Η αφήγηση νικά τα γεγονότα όχι γιατί είναι αληθινή, αλλά γιατί είναι πιο εύπεπτη. Και εδώ αρχίζει το πραγματικό πρόβλημα. Όταν οι άνθρωποι δεν εμπιστεύονται πλέον τους θεσμούς όπως τα παραδοσιακά ΜΜΕ, την επιστήμη, την πολιτική, αρχίζουν να ψάχνουν αλλού. Όχι απαραίτητα για δεδομένα. Αλλά για φωνές. Για πρόσωπα που, με έναν τρόπο, βγάζουν νόημα μέσα στο χάος. Ο mega-influencer καλύπτει ακριβώς αυτό το κενό.
Δεν είναι απλώς δημοφιλής. Είναι ερμηνευτής της πραγματικότητας. Για το κοινό του δεν είναι μία άποψη ανάμεσα σε πολλές. Είναι η πιο αξιόπιστη εκδοχή της αλήθειας. Και όσο πιο έντονη είναι η ταύτιση, τόσο πιο αδύναμος γίνεται ο έλεγχος. Μήπως αρχίζει να θυμίζει κάτι πιο παλιό από το διαδίκτυο; Ναι σωστά σκεφτήκατε. Θυμίζει τη θρησκεία.
Όταν οι άνθρωποι δεν εμπιστεύονται πλέον τους θεσμούς όπως τα παραδοσιακά ΜΜΕ, την επιστήμη, την πολιτική, τότε αναζητούν εναλλακτικά σημεία αναφοράς.
Οι followers δεν ακολουθούν απλώς πιστεύουν. Δεν συγκρίνουν πηγές απλώς υιοθετούν θέσεις. Δεν αναζητούν αμφιβολία, αναζητούν βεβαιότητα. Ο influencer γίνεται brand, αλλά και κάτι περισσότερο, γίνεται κοινότητα, ταυτότητα, φυλή. Και κάθε φυλή χρειάζεται μια αφήγηση. Δεν είναι τυχαίο ότι όλο και περισσότεροι πολιτικοί, από κυβερνητικά στελέχη μέχρι νέους υποψηφίους, επενδύουν σε short-form video. Δεν μιλούν πλέον μόνο σε δημοσιογράφους. Μιλούν απευθείας στο κοινό τους, χωρίς διαμεσολάβηση, χωρίς δύσκολες ερωτήσεις, χωρίς αντίλογο.
Και κάπου εκεί, γεννιέται ο Έλληνας mega-influencer. Δεν είναι απαραίτητα πολιτικός. Μπορεί να είναι creator, σχολιαστής, TikToker, podcaster. Αλλά αποκτά κάτι που παλιά ανήκε μόνο στα παραδοσιακά ΜΜΕ. Τη δύναμη να πλαισιώνει την πραγματικότητα. Όταν ένα βίντεο 30 δευτερολέπτων «εξηγεί» τι συμβαίνει σε ένα σκάνδαλο, μια κρίση ή ένα διεθνές γεγονός, αυτό δεν είναι απλώς περιεχόμενο. Είναι ερμηνεία. Και όταν αυτή η ερμηνεία φτάνει σε εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες, είτε το θέλουμε είτε όχι, γίνεται πραγματικότητα για ένα κομμάτι της κοινωνίας. Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι άνθρωποι εκφράζονται. Το πρόβλημα είναι ότι η αφήγηση αρχίζει να αντικαθιστά τα γεγονότα.
Στην ελληνική πραγματικότητα, αυτό φαίνεται ξεκάθαρα. Θέματα όπως η ακρίβεια, οι φυσικές καταστροφές, τα σκάνδαλα ή ακόμα και διεθνείς κρίσεις περνούν μέσα από ένα φίλτρο υπεραπλούστευσης. Το μήνυμα πρέπει να χωράει σε λίγα δευτερόλεπτα, να είναι συναισθηματικό, να είναι ξεκάθαρο. Αν δεν είναι, απλώς δεν περνάει. Το αποτέλεσμα; Ένας κόσμος κατακερματισμένος σε παράλληλες πραγματικότητες. Διαφορετικές ομάδες ανθρώπων ζουν μέσα σε διαφορετικά «σύμπαντα αλήθειας», όπου τα ίδια γεγονότα ερμηνεύονται εντελώς διαφορετικά. Όχι επειδή τα δεδομένα αλλάζουν, αλλά επειδή οι αφηγήσεις δεν συναντιούνται.
Όταν η πολιτική γίνεται αφήγηση και η αφήγηση γίνεται προϊόν επιρροής, τότε η δημοκρατία μετατοπίζεται.
Σε αυτό το περιβάλλον, η σύγκρουση δεν είναι πια για το τι συνέβη. Είναι για το τι σημαίνει αυτό που συνέβη. Και εκεί ο πιο δυνατός αφηγητής κερδίζει. Η τεχνητή νοημοσύνη έρχεται να επιταχύνει αυτή τη διαδικασία. Όχι επειδή «λέει ψέματα», αλλά επειδή αυξάνει δραματικά την ποσότητα περιεχομένου. Περισσότερα κείμενα, περισσότερα βίντεο, περισσότερες εκδοχές της πραγματικότητας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ανάγκη για απλές, ισχυρές αφηγήσεις μεγαλώνει. Και μαζί της μεγαλώνει η δύναμη εκείνων που μπορούν να τις παράγουν. Οι mega-influencers δεν είναι ένα περιθωριακό φαινόμενο. Είναι το νέο κέντρο βάρους του δημόσιου λόγου. Και αυτό έχει συνέπειες που ξεπερνούν τον χώρο των ΜΜΕ.
Όταν η πολιτική γίνεται αφήγηση και η αφήγηση γίνεται προϊόν επιρροής, τότε η δημοκρατία μετατοπίζεται. Οι αποφάσεις δεν βασίζονται απαραίτητα σε τεκμήρια, αλλά σε αντιλήψεις. Οι εκλογές δεν κρίνονται μόνο από προγράμματα, αλλά από stories. Οι κοινωνίες δεν συγκρούονται μόνο για συμφέροντα, αλλά για ερμηνείες. Η μάχη, τελικά, δεν γίνεται στα γεγονότα. Γίνεται στο ποιος θα πείσει περισσότερους ανθρώπους για το τι σημαίνουν τα γεγονότα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αλήθεια εξαφανίστηκε. Σημαίνει ότι έχασε το μονοπώλιό της. Και ίσως το πιο δύσκολο σημείο τελικά είναι, να αποδεχτούμε είναι ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι influencers. Είναι και το κοινό. Η ανάγκη μας για βεβαιότητα, για ταχύτητα, για καθαρές απαντήσεις σε έναν περίπλοκο κόσμο. Σε έναν τέτοιο κόσμο, η αμφιβολία μοιάζει αδυναμία. Και η πολυπλοκότητα μοιάζει βάρος. Ο mega-influencer προσφέρει το αντίθετο. Απλότητα, σιγουριά, κατεύθυνση. Και γι’ αυτό κερδίζει.
Η ερώτηση δεν είναι αν μπορούμε να επιστρέψουμε σε ένα παλιό μοντέλο ενημέρωσης. Πιθανότατα δεν μπορούμε. Η ερώτηση είναι αν μπορούμε να δημιουργήσουμε νέες συνήθειες μέσα σε αυτό το περιβάλλον. Πιο αργή σκέψη. Περισσότερη αμφιβολία. Περισσότερες πηγές. Όχι γιατί θα εξαφανίσουν τον θόρυβο αλλά γιατί θα μας βοηθήσουν να μην χαθούμε μέσα σε αυτόν. Γιατί στο τέλος, το ζήτημα δεν είναι ποιος μιλάει πιο δυνατά. Είναι τι ακούμε και γιατί.
