Αν η ελευθερία ήταν αυτό που νομίζουμε, δεν θα χρειαζόταν να την υπενθυμίζουμε κάθε χρόνο.
Κάθε 25η Μαρτίου, η χώρα ντύνεται με μια εκδοχή του εαυτού της που δεν υπάρχει πια. Σημαίες, λόγοι, παρελάσεις, κάπως ειρωνικό αν το σκεφτείς, για μια επέτειο που υποτίθεται ότι γιορτάζει την ανυπακοή. Όλα είναι τακτοποιημένα, καθαρά, σχεδόν αποστειρωμένα. Σαν να προσπαθούμε, χωρίς να το λέμε, να πείσουμε τους εαυτούς μας ότι η ελευθερία είναι κάτι που κατακτήθηκε μια φορά και μετά μπήκε σε προθήκη. Το ερώτημα δεν είναι αν θυμόμαστε σωστά το 1821. Το ερώτημα είναι αν το καταλαβαίνουμε. Γιατί η ελευθερία που γιορτάζουμε δεν μοιάζει πια αυτονόητη. Ίσως δεν ήταν ποτέ, απλώς έτσι τη μάθαμε.
Σε έναν κόσμο όπου η πολιτική μοιάζει όλο και περισσότερο με διαχείριση κρίσεων, όπου η οικονομία προλαβαίνει τις επιλογές πριν καν τις σκεφτούμε και όπου η τεχνολογία ξέρει για εμάς περισσότερα απ’ όσα θα θέλαμε να παραδεχτούμε, η έννοια της αυτοδιάθεσης έχει μετακινηθεί. Δεν εξαφανίστηκε. Αλλά δεν είναι και η ίδια. Έχει θολώσει. Έχει δυσκολέψει. Κάποιες φορές μοιάζει να ζητάει άδεια για να υπάρξει.
Και εκεί είναι που η 25η Μαρτίου βαραίνει λίγο περισσότερο. Όχι ως εθνική επέτειος με παρελάσεις και σημαιάκια. Αυτά είναι το περιτύλιγμα. Αλλά ως υπενθύμιση μιας ιδέας που κάποτε έμοιαζε ξεκάθαρη. Ένας λαός μπορεί να αποφασίσει για τον εαυτό του. Χωρίς αστερίσκους. Χωρίς υποσημειώσεις. Χωρίς όρους.
Γι’ αυτό έχει ενδιαφέρον, σχεδόν ειρωνικό, ότι η Ελληνική Επανάσταση συνεχίζει να χρησιμοποιείται ως παγκόσμιο σύμβολο. Από προεδρικές διακηρύξεις στις Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι διπλωματικά κείμενα, η Ελλάδα παρουσιάζεται ως «λίκνο της δημοκρατίας», ως η πρώτη σπίθα της αυτοκυβέρνησης. Είναι μια αφήγηση που εξυπηρετεί. Δίνει ιστορικό βάθος στη Δύση. Νομιμοποιεί πολιτικές επιλογές. Χτίζει γέφυρες αξιών. Αλλά εδώ είναι το δύσκολο σημείο. Όταν ένα σύμβολο επαναλαμβάνεται τόσο συχνά, αρχίζει να ακούγεται σαν σύνθημα. Και τα συνθήματα, όσο ωραία κι αν είναι, δεν κουβαλάνε πάντα βάρος.
Η Ελληνική Επανάσταση ήταν άνθρωποι που διαφωνούσαν μεταξύ τους, αλλά συμφωνούσαν σε κάτι πιο βαθύ: ότι δεν θέλουν άλλους να αποφασίζουν για αυτούς.
Η 25η Μαρτίου δεν είναι ένα success story. Η Ελληνική Επανάσταση δεν ήταν μια ωραία ιστορία για σχολικά βιβλία. Ήταν χάος, βία, διχασμός, εξαρτήσεις, συμφέροντα. Ήταν άνθρωποι που διαφωνούσαν μεταξύ τους, αλλά συμφωνούσαν σε κάτι πιο βαθύ: ότι δεν θέλουν άλλους να αποφασίζουν για αυτούς. Αυτό ήταν όλο. Όχι το έθνος, όχι η δόξα, αλλά η απόφαση.
Με άλλα λόγια, είναι πολύ πιο κοντά στον σημερινό κόσμο απ’ όσο θα θέλαμε να παραδεχτούμε. Και ίσως γι’ αυτό μας βολεύει να τη θυμόμαστε απλοποιημένη. Γιατί αν τη δούμε καθαρά, θα πρέπει να κάνουμε μια πιο άβολη ερώτηση.
Τι σημαίνει ελευθερία σήμερα; Πόσο ελεύθερος είσαι όταν η ζωή σου καθορίζεται από οικονομικές συνθήκες που δεν ελέγχεις; Πόσο ελεύθερος είσαι όταν η πληροφορία που φτάνει σε σένα έχει ήδη περάσει από φίλτρα; Πόσο ελεύθερος είσαι όταν η επιλογή σου είναι απλώς να διαλέξεις πλευρά σε ένα παιχνίδι που δεν έστησες εσύ; Η απάντηση δεν είναι εύκολη. Και γι’ αυτό προτιμάμε τις παρελάσεις.
Γιατί οι παρελάσεις δεν σε αμφισβητούν. Δεν σου ζητούν τίποτα. Δεν σε φέρνουν σε δύσκολη θέση. Είναι μια τελετουργία που σε αφήνει ήσυχο, με την αίσθηση ότι τιμάς κάτι σημαντικό, ενώ στην πραγματικότητα απλώς το επαναλαμβάνεις. Αλλά η ελευθερία δεν είναι τελετουργία. Ή υπάρχει ή δεν υπάρχει. Και αν υπάρχει, δεν είναι ποτέ βολική. Έχει κόστος. Σε φέρνει σε σύγκρουση. Σε αναγκάζει να πάρεις θέση, όχι σε stories, αλλά σε πραγματικές επιλογές. Σε κάνει να χάσεις πράγματα για να κρατήσεις άλλα.
Αυτό ήταν το 1821. Όχι μια καθαρή ιστορία, αλλά μια επικίνδυνη απόφαση. Και ίσως το πιο ειλικρινές που μπορούμε να κάνουμε σήμερα δεν είναι να την εξιδανικεύσουμε, αλλά να τη συγκρίνουμε. Να δούμε πόσο απέχουμε από αυτή τη διάθεση. Πόσο έχουμε συνηθίσει να ζούμε μέσα σε όρια που δεν θέσαμε εμείς. Γιατί στο τέλος, η 25η Μαρτίου δεν είναι γιορτή. Είναι καθρέφτης. Και το ερώτημα δεν είναι αν είμαστε άξιοι των προγόνων. Αυτό είναι ρητορική για ομιλίες.
Το ερώτημα είναι πιο απλό. Και πιο επικίνδυνο. Αν η ελευθερία δεν σου χαρίζεται, αλλά κατακτιέται, πότε ήταν η τελευταία φορά που έκανες κάτι για να την κρατήσεις;
Ή απλώς τη θυμάσαι μία φορά τον χρόνο;
