«Σιρόκος»: Η παράσταση που σε αναγκάζει να κοιτάξεις τον εαυτό σου

Στο διεθνές ανεμολόγιο Σιρόκος ονομάζεται ο Νοτιοανατολικός άνεμος που πνέει από την έρημο Σαχάρα και τη Μέση Ανατολή. Ετυμολογικά η λέξη συναντιέται στην ελληνική γραφή, ωστόσο οι καταβολές της είναι αραβικές. Λόγω της έντασης του, ο Σιρόκος μεταφέρει μεγάλες ποσότητες σκόνης που οι μετεωρολόγοι ονομάζουν «ξένα σωματίδια».

Η υπόθεση

Στην Κυψέλη, στο υπόγειο που μένει ο Μπάμπης μαζί με την αδερφή του Μυρτώ, και συχνά τους επισκέπτεται ο παιδικός τους φίλος Γιώργος, ο Σιρόκος θα φέρει έναν επισκέπτη που άθελα του θα πυροδοτήσει μια σειρά από καταστάσεις που σύντομα θα πάρουν απροσδόκητη τροπή. Ο Αμίν, ο Σύριος πρόσφυγας που στον τόπο του εργαζόταν ως αστροφυσικός, στην Ελλάδα για να επιβιώσει είναι αναγκασμένος να πλένει πιάτα και να καθαρίζει τουαλέτες. Στη Συρία τον κυνηγούσαν οι εξτρεμιστές του καθεστώτος. Στην Ελλάδα τον καταδιώκουν η ξενοφοβία και οι αντιλήψεις που επικρατούν όσον αφορά την υπεροχή του δυτικού κόσμου έναντι άλλων πολιτισμών.

Ξένος παντού και ανεπιθύμητος ο Αμίν θα γίνει ο καθρέπτης που πάνω του θα αντικατοπτριστεί μια κουλτούρα που σαν σπόρος κακός καλλιεργείται μέσα μας από τα πρώτα κιόλας σχολικά μας χρόνια. Τότε, που τα μικρά χεράκια μας κραδαίνανε μπλε και άσπρα σημαιάκια διαμορφώνοντας τη μετέπειτα εθνική μας ταυτότητα. Τότε, που μας μάθαιναν πως η αγάπη για την πατρίδα σημαίνει να φοβόμαστε οτιδήποτε διαφορετικό. Και όταν οι φόβοι δεν ξορκίζονται γίνονται μίσος που με τη σειρά του μπορεί να οπλίσει και το πιο ανυποψίαστο χέρι.

Η παράσταση

Μια μελέτη στο στούντιο συγγραφής του Εθνικού θεάτρου με θέμα τον ρατσισμό στάθηκε η αφορμή, ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Σταύρος Γιαννουλάδης, να γράψει το θεατρικό έργο «Σιρόκος» που παίζεται στο θέατρο Μπέλλος. Καταθέτοντας τους προβληματισμούς του για τη ξενοφοβία και τη μετανάστευση ο σκηνοθέτης αφορμάται από το έργο της Λένας Κιτσοπούλου, «Αούστρας ή Η αγριάδα» ξεγυμνώνοντας τους βαθύτερους φόβους μας, όπως αυτοί έχουν παγιωθεί μέσα από στρεβλές αντιλήψεις.

Η άφιξη ενός Σύρου πρόσφυγα είναι αρκετή για να αναστατώσει τη ζωή τριών ανθρώπων που παλεύουν με τις προσωπικές τους ματαιώσεις. Ανήμποροι να αντιμετωπίσουν τις συνθήκες της ζωής τους κρύβονται πίσω από παραμορφωμένες ιδέες και λούμπεν τσιτάτα για το τι σημαίνει να είσαι Έλληνας και πόσο οι ξένοι ζηλεύουν την ιστορία μας. Εκφράσεις οικείες που μοιάζουν ανώδυνες, ωστόσο κρύβουν τρομακτικά συμπεράσματα.

Τα πρόσωπα του έργου, ανίσχυρα να διεκδικήσουν τα όνειρά τους κατηγορούν ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Στην απόγνωσή τους δεν βλέπουν την ανεργία, τις κοινωνικές ανισότητες, ούτε το σύστημα που συνθλίβει τον μη προνομιούχο, αλλά προτιμούν να στοχοποιήσουν τον πρόσφυγα, τον γκέι, τις γυναίκες ακόμα και την ίδια τους την ιστορία. Εύστοχα ο σκηνοθέτης ανοίγει τη βεντάλια των στερεοτύπων μέσα από κοινωνικά μοτίβα που επαναλαμβάνονται αποδεικνύοντας πως ο φόβος για το διαφορετικό ξεκινάει από τα σκοτάδια που κατοικούν μέσα μας. Τα κίνητρα είναι η έλλειψη παιδείας, η μισαλλοδοξία και η απόγνωση που μπορεί να νιώσει κάθε άνθρωπος.

Παρόλο το δύσκολο του θέματος, ο σκηνοθέτης δεν ακολουθεί απλοϊκές λύσεις ποντάροντας στο δίπολο θύμα – θύτης αλλά σκιαγραφεί κάθε χαρακτήρα με λεπτομέρεια καταφέρνοντας ένα ολοκληρωμένο και συνεπές σχόλιο πάνω στη ξενοφοβία και τις αιτίες της.

Μέλος της ομάδας 4Frontal, ο Σταύρος Γιαννουλάδης ενσωματώνει την αφηγηματική θεατρική φόρμα μέσα στην παράσταση, που αποτελεί χαρακτηριστικό της ομάδας. Η άμεση απεύθυνση, ας μου επιτραπεί ο νεολογισμός, των ηθοποιών στην πλατεία σπάει τον τέταρτο τοίχο ενεργοποιώντας το κοινό. Ωστόσο, οι ελάχιστες, ευτυχώς, σκηνές που η παράσταση βγαίνει από τον ρόλο της και γίνεται ζωντανή πρόβα, όπως το σημείο που σχολιάζεται το φινάλε, δεν έχουν να προσδώσουν τίποτα σημαντικό στην πλοκή.

Το σκηνικό της Γεωργίας Μπούρδα αποτυπώνει το σαλόνι ενός σπιτιού με τις μικρές ανακλαστικές επιφάνειες στο πάτωμα να παραπέμπουν σε χάρτη. Ο σχεδιασμός φωτισμών του Σάκη Μπιρμπίλη δημιουργεί ενδιαφέροντα οπτικά είδωλα, υπενθυμίζοντας από κοινού πως το έργο λειτουργεί ως καθρέπτης της κοινωνίας που ζούμε.

Οι ερμηνείες

Απολαυστικοί στους ρόλους τους οι Δημήτρης Καστανιάς, Γιάννης Λατουσάκης, Νεφέλη Μαϊστράλη και Σπύρος Μαραγκουδάκης λειτουργούν ως δρώντα πρόσωπα και αφηγητές, αφήνοντας το κείμενο να ακουστεί και αποφεύγοντας κάθε υπερβολή. Το σοκαριστικό φινάλε χτίζεται μέσα από την κλιμάκωση των χαρακτήρων που δεν χαρίζονται σε τυποποιημένες ερμηνείες αλλά αποκαλύπτουν μια σοβαρή σπουδή πάνω στη μεταμόρφωση των ρόλων τους.