«Η Tilda Swinton ακροπατώντας, περιηγήθηκε στην απαλότητα και πέρασε στην ποιητική διάσταση των πραγμάτων. Είναι παρήγορο να συναντάς καλλιτέχνες που πέρα του μεγέθους τους, ή ίσως εξαιτίας αυτού, θα έρθουν στην κυριολεξία μπροστά σου -όλα γινόντουσαν σε απόσταση σχεδόν αναπνοής από τους θεατές- για να αφουγκραστείτε μαζί την ανάσα ενός ποιήματος. Σε μια εποχή εκκωφαντικού ναρκισσισμού, μια τρυφερή περφόρμανς, όπως αυτή, είναι πραγματική ανακούφιση.»
Με αυτή την παράγραφο έκλεινε το άρθρο που είχα γράψει τον Δεκέμβριο του 2023, όταν μόλις είχα δει την περφόρμανς “Embodying Pasolini” στο -1 της Στέγης. Λιγότερο από τρία χρόνια μετά, η Swinton επιστρέφει στην Αθήνα και παρουσιάζει, στο Onassis Ready αυτή τη φορά, την περφόρμανς “A Biographical Wardrobe”, στο πλαίσιο της έκθεσης OnGoing· το εισιτήριο για την έκθεση και την περφόρμανς είναι κοινό. Μαζί της έχει ξανά τον Olivier Saillard, φημισμένο επιμελητή μόδας και καλό της φίλο με τον οποίο συνομιλεί πάνω στην σκηνή.
Παρουσιάζοντας μέσα από ρούχα την προσωπική διαδρομή της η Swinton κατορθώνει να αποφύγει επιτυχώς τον σκόπελο του ναρκισσισμού και να μιλήσει, όχι για τον εαυτό της, αλλά για τους δεσμούς αγάπης που αναπτύσσουμε στην πορεία της ζωής μας, δεσμούς που αναδύονται και φανερώνονται μέσα από υφές, κλωστές, ρούχα που έχουν αγκαλιάσει το σώμα αγαπημένων ανθρώπων -ή και ζώων- που δεν βρίσκονται πια στη ζωή. Η αφηγηματική ροή της περφόρμανς εστιάζει στο πώς αυτά που φοράμε είναι κομμάτια του εαυτού μας, απόλυτα συνδεδεμένα με γεγονότα της ζωής μας, με αναμνήσεις, με συναισθήματα που ξυπνούν με το που τα βλέπουμε, τα αγγίζουμε, τα μυρίζουμε και εν τέλει τα (ξανα)φοράμε.
Η Swinton φέρνει στη σκηνή ρούχα και προσωπικά αντικείμενα για να αφηγηθεί στον Saillard και σε εμάς τη διαδρομή της, ξεκινώντας από την ιστορία της οικογένειάς της για να φτάσει στις πιο glamour στιγμές του «κόκκινου χαλιού» -τις οποίες αποδομεί με χιούμορ και ειλικρίνεια- αλλά και στην καθημερινότητά της, στο σπίτι της στη Σκωτία, εκεί που φορά το αγαπημένο της πουλόβερ. Διαβάζει το γράμμα που έγραψε ο τραυματίας πατέρας της από το μέτωπο του Β’ Παγκοσμίου πολέμου προς τη μητέρα του για να της πει τα νέα του και «ότι τώρα που έχασα το πόδι μου θα μοιάζω περισσότερο του μπαμπά» καθώς ο παππούς της έχασε το δικό του πόδι στον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο. Ο πατέρας της όταν έγραψε αυτό το γράμμα ήταν μόλις 19 ετών.
Μας παρουσιάζει το παλτό του παππού της, που το αναφέρει ως «σπίτι» και αναπαριστά μπροστά μας πώς ως παιδάκι χωνόταν μέσα στην αγκαλιά του όταν αυτός το φορούσε, και όντως μοιάζει το παλτό να γίνεται μια στέγη που προστατεύει μικρή Τίλντα, τη μικρή Τίλντα που ξέρει ότι «σπίτι» σου είναι εκεί που μπορείς να φωλιάσεις. Μας μιλά για τον πολύ αγαπημένο της φίλο και συνεργάτη, τον σκηνοθέτη Derek Jarman που πέθανε το 1994 από AIDS, και πώς εκείνος ήταν από τους πρώτους διάσημους που μίλησε για το HIV και προσπάθησε να δώσει φωνή στους ασθενείς, που τότε πέθαιναν απομονωμένοι λόγω της τρομακτικής παραπληροφόρησης που υπήρχε για τους τρόπους μετάδοσης. Στο τέλος της αφήγησης ο Saillard τη ρωτά «Σου λείπει;» και η Swinton απαντά με συγκινητική απλότητα «Κάθε μέρα».
Η Swinton φέρνει μπροστά μας μια απλή μαύρη φούστα γεμάτη τρίχες. Είναι οι τρίχες των πέντε σκυλιών της, το αποτύπωμα από τις αγκαλιές που έκανε μαζί τους. Ο Saillard τη ρωτά αν θα καθάριζε αυτή τη φούστα σε περίπτωση που τη ζητούσε κάποιο μουσείο για να την εκθέσει κι αυτή απαντά πως τα τέσσερα από τα σκυλιά δεν είναι πια στη ζωή, άρα πώς θα μπορούσε να κάνει αυτό.
Καθώς τα ρούχα εναλλάσσονται μπροστά μας και ακούμε τις ιστορίες που κρύβουν, ο Saillard εμπλουτίζει τη ροή θέτοντας στην καλλιτέχνιδα κάποιες υπαρξιακές ερωτήσεις όπως «πότε κατάλαβες ποια είναι η θέση σου στον κόσμο;» και «φοβάσαι τον θάνατο;» κι εκείνη απαντά σε όλες με απλότητα σαν να συνεχίζεται η συζήτηση περί υφασμάτων. Δεν είναι ότι υποβαθμίζει τη σοβαρότητα των απαντήσεων αλλά σαν να τους δίνει την πραγματική τους διάσταση. Υφαίνουμε τις ζωές μας με επιλογές, σκέψεις, συναισθήματα όπως υφαίνουμε τα υφάσματα που ντύνουν τα γεγονότα της ζωής μας.
Ο βασικός ιστός της αφήγησης που ξετυλίγεται μπροστά μας είναι η απλότητα. Τίποτα το πομπώδες -ακόμη και όταν η Swinton μιλά για τα ρούχα που φορά στις πρεμιέρες των ταινιών της-, τίποτα περιττό ή εκβιαστικά συναισθηματικό. Κι όμως η συγκίνηση, όπως και το χιούμορ, είναι πανταχού παρούσα όπως είναι πάντα στις μικρές ιστορίες των ανθρώπων -είτε αυτοί έχουν κερδίσει Όσκαρ, είτε είναι η μαμά σου. Στον πυρήνα των σοφών ανθρώπων βρίσκεται η γνώση ότι η δική τους ιστορία δεν είναι πιο σημαντική αλλά είναι εξίσου σημαντική με την ιστορία του κάθε ανθρώπου που νιώθει την ανάγκη να τη μοιραστεί. Στο άκουσμα των αναμνήσεων της Swinton όταν μιλά για τη μαμά της ανακάλεσα αυτόματα δικές μου αναμνήσεις από τη δική μου μαμά και τα ρούχα της.
Κάποια στιγμή, η Swinton, εμφανίζει στη σκηνή το ρούχο που φορούσε στην περσινή Berlinale, όταν τιμήθηκε για το σύνολο του έργου της. Εκεί είχε ξεκινήσει τον ευχαριστήριο λόγο της ως εξής: «Αγαπητοί συνάνθρωποι καλησπέρα σας. Σήμερα, περισσότερο από ποτέ είναι ίσως η ώρα να αναλογιστούμε, με πάθος, σθένος και ωριμότητα, τι σημαίνει ο φασισμός για την ανθρωπότητα, ποια είναι η αξία της Ιστορίας, της παράδοσης, του πολιτισμού απέναντι σε όλα όσα συμβαίνουν γύρω μας, αλλά ακόμα και τι ακριβώς σημαίνει να είσαι άνθρωπος. Τι αξία αποδίδουμε στην ανθρωπιά;». Τη στιγμή λοιπόν που η Swinton μιλά για το συγκεκριμένο ρούχο και λέει ότι το φόρεσε όταν της δόθηκε η ευκαιρία να μιλήσει εκ μέρους κάποιων ανθρώπων, τότε η φωνή της σπάει και βλέπεις τη ρωγμή που δημιουργήθηκε στη ροή της αφήγησης και ακούς πώς η συγκίνηση παίρνει τα ηνία. Κράτησε δευτερόλεπτα αλλά είχε -κι αυτό το τρυφερό σπάσιμο- τη δική του αξία.
Στην τελευταία σκηνή της περφόρμανς κι ενώ η Swinton συνομιλεί σιωπηλά με τα ρούχα της ζωής της και με όσα αυτά πρεσβεύουν -σκηνή που μαρτυρά πως όσο και να μοιραστείς την ιστορία σου υπάρχει κάτι βαθιά προσωπικό που τελικά είναι μόνο δικό σου βάρος ή μόνο δική σου ανακούφιση- σκέφτομαι το πιο τιμητικό δώρο που έχω λάβει ποτέ. Ένας αγαπημένος φίλος, όταν πέθανε η μαμά του, μου είπε ότι δίνει κάποια ρούχα της σε φίλες του και μου έφερε μια πορτοκαλί -αλήθεια, τι ζεστό χρώμα- πασμίνα της. Ήταν ο τρόπος του για να διαχειριστεί την απώλεια. Δεν ήθελε τα ρούχα της να μείνουν σε αχρηστία, σε ένα συρτάρι για να τα κοιτάει, αλλά ήθελε να συνεχίσουν να συνδέονται με τη ζωή και να δημιουργούν αναμνήσεις και σε άλλους ανθρώπους.
Κι αυτή είναι μια πράξη γενναιοδωρίας, όπως είναι και το “A Biographical Wardrobe”, που αναδεικνύει τη συναισθηματική αξία των δεσμών αγάπης, δεσμών που υφαίνονται κάθε, μα κάθε μέρα.
Ιnfo: Περισσότερες πληροφορίες για την έκθεση “Ongoing” και την περφόρμανς “A Biographical Wardrobe” στο Onassis Ready: https://www.onassis.org/el/whats-on/ongoing-tilda-swinton
