Αρχέγονα queer: Ο Κίμων Θεοδώρου συναντά τον Παύλο Σουάν

Ο ιστορικός τέχνης Κίμων Θεοδώρου απαντάει στις ερωτήσεις μας για το νέο του βιβλίο «Αρχέγονα queer: ο Παύλος Σουάν στην Αθήνα» λίγο πριν ενορχηστρώσει μια μεταφυσική συνομιλία με την έκθεση ζωγραφικής «Το ποιητικό κράτος» του Σαμσών Ρακά.

Φαντάσου να μαθαίνεις για έναν αμερικανό καλλιτέχνη ο οποίος ήρθε για τρεις ημέρες στην Αθήνα στα τέλη του 1910 και έμεινε τελικά τέσσερις μήνες. Κι αυτό επειδή κάνοντας βόλτες στο Ζάππειο γνώρισε έναν γλύπτη, τον Θωμά Θωμόπουλο, που του ζήτησε να γίνει το μοντέλο του. Φαντάσου να αποτελεί το επίκεντρο των ανθρώπων των γραμμάτων και των τεχνών, αφενός με μια πολύβουη ατομική έκθεση όπου αποφασίζει να αποκαλύψει τη ζωγραφική του, αφετέρου επειδή θα τον αποκαλούσαν τον πιο όμορφο άνδρα στον κόσμο. Ο λόγος για τον Paul Swan, ή αλλιώς Παύλο Σουάν (ενίοτε και Σουόν), κατά τη συνήθεια τότε να αποδίδουν ελληνιστί τα ξένα ονόματα. Φαντάσου να τον ακολουθούν στην πόλη ως τον νέο Λόρδο Βύρωνα ή μια μετενσάρκωση του Απόλλωνα. Στις παρέες που κάνει γνωρίζει τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη και την Ιουλία Δραγούμη, ενώ τον διεκδικούν ερωτικά γυναίκες και άνδρες. Φαντάσου ότι ένα βράδυ πριν αναχωρήσει, αποχαιρετά την Ακρόπολη και σκέφτεται τι ωραία που θα ήταν να αποκτούσε κίνηση ο γλυπτικός διάκοσμος και έτσι θα γίνει χορευτής. Φαντάσου ότι στην Αμερική τον φωνάζουν Λεονάρντο ντα Βίντσι επειδή ήταν πολυτάλαντος. Κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου θα ζήσει στο Παρίσι. Φαντάσου πολύ αργότερα, όταν πλησιάζει τα ογδόντα του χρόνια, τον «ανακαλύπτουν» εκ νέου και παίζει σε μια πρωτοποριακή ταινία του Gregory Markopoulos, ενώ πρωταγωνιστεί σε φιλμ αμφιλεγόμενων κινηματογραφικών διαθέσεων του Andy Warhol. Νομίζω ότι όλα αυτά είναι αρκετά ώστε να διεγείρουν τη φαντασία και το ενδιαφέρον ενός ερευνητή. Και ελπίζω και του αναγνώστη, καθώς ξεδιπλώνονται στο βιβλίο μου «Αρχέγονα queer: ο Παύλος Σουάν στην Αθήνα».

Το 2019 όταν άκουσα πρώτη φορά για τον ζωγράφο, γλύπτη, ποιητή και χορευτή Paul Swan, με ενδιέφεραν ιστορικά οι τρόποι που είχαν οι καλλιτέχνες στην Ελλάδα για την έκθεση των έργων τους, στις αρχές του εικοστού αιώνα. Πιο συγκεκριμένα, ο ποιητής Σαμσών Ρακάς βρήκε τυχαία ένα δημοσίευμα σε εφημερίδα του 1911, το οποίο αναφερόταν στην αθηναϊκή έκθεση ζωγραφικής του Σουάν, στο δωμάτιο της πανσιόν όπου έμενε, στην οδό Σταδίου. Φαινόταν πρωτότυπο μέρος για μια έκθεση. Ο Ρακάς με παρακίνησε να ψάξω το θέμα περισσότερο και να το παρουσιάσω στο Ρομαντικό Πανεπιστήμιο. Βασίστηκα αρχικά στην έρευνα Τύπου της εποχής. Τα πρώτα αποτελέσματα φανερώθηκαν σε τρεις αυτοσχέδιες παραστάσεις το 2023, με τη μορφή lecture performance, όπου μαζί με την ηθοποιό Χριστίνα Σπύρου αποδώσαμε μια προσωπογραφία του Σουάν. Προσπαθήσαμε να χορογραφήσουμε την αγάπη του για την Ελλάδα, ακούστηκαν ποιήματα που έγραψε και φανερώθηκε η σχέση του με τον μύθο του Νάρκισσου. Υπήρξε θερμή ανταπόκριση από ανθρώπους που μας παρακολούθησαν και μετά από κάθε lecture performance παρέμεναν ώστε να συζητήσουμε μια σειρά από θεματικές που διανοίγονταν. Για παράδειγμα: πώς μπορούσε σε καιρούς καταπίεσης να διαχειριστεί ένας καλλιτέχνης την αποκλίνουσα από την ετεροκανονικότητα σεξουαλικότητά του;

Ο Σουάν ήταν στα νεανικά του χρόνια αμφισεξουαλικός και έπειτα ομοφυλόφιλος. Η έρευνα συνεχίστηκε κατά τη διάρκεια ενός κύκλου σπουδών στην ΑΣΚΤ. Συνεχίστηκε και αργότερα, μέχρι που σκέφτηκα ότι αξίζει να φανερωθεί με τη μορφή βιβλίου, πράγμα που βρήκε σύμφωνο τον εκδότη Διαμαντή Καράβολα (εκδ. Φαρφουλάς). Ένας από τους λόγους ύπαρξης του βιβλίου: θα ήταν μάλλον μονοδιάστατο να διαβάζουμε μέσα από την ιστορία της τέχνης αποκλειστικά για καλλιτέχνες που η φήμη τους δεν έσβησε. Γιατί άραγε ο Σουάν πέρασε στην αφάνεια; Το ερώτημα αφορά πάμπολλους ακόμα καλλιτέχνες. Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις, είναι  πολυπαραγοντικό. Φερειπείν μπορεί κάποιοι καλλιτέχνες να μη «μιλούν» στο κοινό πλέον, ή έργα τους να μη βρίσκονται σε συλλογές μέσα από τις οποίες θα προωθούνταν, ή γενικά δεν υπήρξε κάποιο θεσμικό και οικονομικό συμφέρον γύρω από τη διατήρηση της μνήμης. Η σημερινή ορατότητα και επιστροφή του Σουάν στην Αθήνα είναι κάτι που το θέλησε ο ίδιος: τυχαία φανερώθηκε στα μάτια μας, ας πούμε, σαν να ήθελε να ταξιδέψει πάλι την Ελλάδα. Από την άλλη, δεν είμαι σίγουρος ότι πιστεύω στη μεταφυσική, αν με καταλαβαίνεις. Αυτή η νέα ορατότητα ευελπιστώ να μιλήσει στον καθένα/καθεμία χωριστά με τρόπο υπαρξιακό και πολιτικό. 

Κομβικής σημασίας ήταν το ταξίδι μου στην Αμερική. Πήρα ένα τρένο από το Σικάγο για να φτάσω στη Νεμπράσκα, μια  διαδρομή δεκατριών ωρών, ώστε να μελετήσω το αρχείο του καλλιτέχνη στο μουσείο ΜΟΝΑ, αφότου είχα γράψει ήδη μεγάλο μέρος του βιβλίου. Εντόπισα νεότερα στοιχεία, όπως μέσα στην αλληλογραφία του Σουάν, που με βοήθησαν να τον κατανοήσω καλύτερα. Έφτασα μέχρι το χωριό του, έχει γύρω στους είκοσι κατοίκους, προκειμένου να απαγγείλω ένα ποίημα στον τάφο του, ένα ποίημα που είχε γράψει κάποτε ο ίδιος στην Αθήνα. Πάντως, αρκετά νωρίτερα, κατά τα πρώτα βήματα της έρευνας, για καλή μου τύχη, βρήκα ότι στην Αμερική το 2006 κυκλοφόρησε ένα βιβλίο των Janis και Richard Londraville, μια βιογραφία του Paul Swan, η οποία κατάφερε να τον επαναφέρει στον αιώνα μας, καθώς και στις Η.Π.Α. είχε περάσει στη λήθη. Υπάρχουν μερικές σελίδες που αφορούν την αθηναϊκή του περιπέτεια. Από εκεί και πέρα, ήθελα να επιμείνω στη σημασία του ταξιδιού του στη χώρα που θεωρούσε δεύτερη πατρίδα του, ένα ταξίδι που διαμόρφωσε καθοριστικά τη ζωή του τόσο προσωπικά -στην Αθήνα άρχισε να νιώθει πιο άνετα με τη σεξουαλικότητά του- όσο και στην καλλιτεχνικη του σταδιοδρομία. Ποικίλες ιστορίες ξεπηδούν καθώς μέσα από την αρχειακή έρευνα συγκέντρωνα ολοένα και περισσότερο υλικό που θεωρώ ότι έχει μεγάλο ενδιαφέρον. Αρκεί μια προσεκτική ανάγνωση. Σε ένα κείμενο του ο Σουάν, στον ελληνικό Τύπο, προσπαθούσε με μια δημιουργική εμμεσότητα να υπερασπιστεί τρόπον τινά ένα τρίτο φύλο μιλώντας για το ιδανικό έργο τέχνης που δεν μπορεί να έχει μόνο γυναικεία ή ανδρικά χαρακτηριστικά. Κάτι άλλο που με ενθουσίασε και δεν είχα εντοπίσει αλλού, σε δημοσιευμένα βιογραφικά στοιχεία, ήταν το δεύτερο ταξίδι του καλλιτέχνη στην Ελλάδα το 1924, με εντελώς διαφορετικές προεκτάσεις. Δεκαετίες αργότερα, θα επανέλθει ο Σουάν, νοερά σε μια ταινία του σκηνοθέτη John Waters που δεν έγινε ποτέ, ενώ σαν από θαύμα θα έκαμνε ένα νέο πέρασμα από την ελληνική ιστορία μέσα από την ταινία Μετέωρο και Σκιά του σκηνοθέτη Τάκη Σπετσιώτη το 1985. 

Αναρωτήθηκα εάν θα βλέπαμε τον Σουάν υπό ένα πρίσμα queer. Η απάντηση στο γιατί προτείνω και δοκιμάζω τον όρο «αρχέγονα queer», βρίσκεται διάσπαρτα στο σύνολο του βιβλίου. Ορισμένα στοιχεία μιας queer ιδιοσυγκρασίας μπορούν να είναι το να συνθέτει κανείς γενεαλογίες οι οποίες διαφεύγουν των ετερόφυλων ταυτοτήτων ή να αξιώνει ουτοπικές μορφές κοινωνικής συνύπαρξης. Είναι στρατηγικές άρσης αισθημάτων αποκλεισμού από μια ετεροκοινωνική αντίληψη και οργάνωση του κόσμου. Πρόκειται για εκφάνσεις που συνάντησα στον Σουάν: μέσα από το καλλιτεχνικό του έργο, μου φάνηκε να αξιώνει μια χαλαρή γενεαλογία με αναφορές σε μύθους και αρχαίους Θεούς που είχαν ρευστή σεξουαλικότητα πέρα από οποιαδήποτε ταυτότητα. Με αυτό τον τρόπο ήθελε να πει: κοίτα, σε ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία ήταν ΟΚ να ερωτεύεσαι όποιον θέλεις ανεξαρτήτως φύλου. Έπειτα, θέλησε να ιδρύσει μια κοινότητα καλλιτεχνών που ονόμασε Ελληνική Αποικία, σε ένα ράντσο της συζύγου του, λίγο έξω από τη Νέα Υόρκη, Θα λειτουργούσε ως ένα ουτοπικό πείραμα και δη ενάντια στην εμπορευματοποίηση της τέχνης. Για αυτό, όμως, θα πω περισσότερα την Κυριακή 1 Φεβρουαρίου στο Λόφος art project, στην Κυψέλη, στις 19.00 το απόγευμα. Εκεί, στο πλαίσιο της έκθεσης ζωγραφικής «Το ποιητικό κράτος» του Σαμσών Ρακά, σε επιμέλεια Φαίης Τζανετουλάκου, θα προσπαθήσω να σκιαγραφήσω την ποιητική πολιτεία του Παύλου Σουάν, ή αλλιώς, ένα «πριγκιπάτο αφιερωμένο στον πλανήτη Ουρανό» σύμφωνα με τα λόγια του ονειροπόλου αμερικανού. Και ακόμα, θα υπάρχουν κάποιες εκπλήξεις.

Τέλος, αν ο Σουάν ερχόταν στο Λόφος art project, μπορεί ο οικοδεσπότης Δημήτρης Σαραφιανός να του εξηγούσε ότι ο χώρος ονομάστηκε Λόφος από το όνομα μιας ιδεώδους καλλιτεχνικής κοινότητας που ονειρευόταν να εγκαθιδρύσει ο πατέρας του, ο ζωγράφος Πάνος Σαραφιανός, κάπου στον Μαραθώνα. Με τη σειρά μου, ίσως να  έλεγα στον Σουάν ότι η παράσταση πρέπει να συνεχιστεί: η μάχη ενάντια στον υλισμό -μια μάχη που εξάλλου έδωσε και ο ίδιος ο Νεμπρασκιανός- θα οδηγήσει στον τέταρτο παγκόσμιο πόλεμο από όπου θα επιζήσουν μόνο οι ποιητικές καρδιές. Όσο για το πώς θα ένιωθε σήμερα ο Σουάν, στην Αθήνα του 2026, νομίζω ότι θα τον ενοχλούσαν οι κόλακες, όσοι τον πλησιάζουν για την ομορφιά και τη φήμη του, δίχως να αναζητούν ένα άλλο είδος κάλλους ιδεαλιστικό, ενώ σίγουρα θα τον σόκαρε το ποσό άσχημη κατάντησε η πόλη. Ίσως να άνοιγε την πόρτα του ποιητικού κράτους του Ρακά αναζητώντας καταφύγιο: μια σειρά από παλιές πόρτες που λειτούργησαν ως ζωγραφικές επιφάνειες-όπως θα διαπιστώσετε αν επισκεφθείτε την έκθεση- έχουν μετατραπεί από απορρίμματα σε μαγικές πύλες μετάβασης σε έναν μετακαπιταλιστικό δίχως ιδιοκτησία κόσμο. Θα ξημερώσει μια μέρα που αυτός ο κόσμος θα έρθει. Ίσως εμείς να μη ζούμε ώστε να γίνουμε μάρτυρές του, αλλά θα γίνει. Πώς αλλιώς; Χωρίς το κοκκινόχωμα του ονείρου είμαστε χαμένοι.