Ο θάνατος του Αλεξέι Ναβάλνι δεν αντιμετωπίστηκε μόνο ως μια υπόθεση ευθυνών. Αντιμετωπίστηκε ως ένα ερώτημα για το πώς λειτουργεί πλέον η πολιτική ισχύ. Γιατί σήμερα ορισμένα γεγονότα μοιάζουν να λειτουργούν ως μήνυμα και όχι ως μυστική επιχείρηση; Η σύντομη απάντηση είναι ότι η εξουσία στον 21ο αιώνα δεν επιδιώκει πρώτα να αποκρύψει, επιδιώκει να γίνει κατανοητή. Όχι απαραίτητα ως αλήθεια, αλλά ως δυνατότητα. Αυτό που αλλάζει δεν είναι μόνο η πράξη, είναι ο τρόπος που υπολογίζεται η αντίδραση όσων την παρακολουθούν. Στον 20ό αιώνα, η αποτελεσματικότητα μιας κρατικής ενέργειας βρισκόταν στην αμφιβολία. Αν ένα περιστατικό μπορούσε να αποδοθεί σε ατύχημα ή σε φυσική αιτία, η υπόθεση έκλεινε. Η αβεβαιότητα λειτουργούσε ως προστασία. Οι κυβερνήσεις ήθελαν να αποφεύγουν την ευθεία σύγκρουση με την πραγματικότητα, γιατί η ανοιχτή ευθύνη δημιουργούσε κόστος.
Σήμερα συμβαίνει κάτι διαφορετικό. Το θέμα δεν είναι η απόδοση ευθύνης, αλλά η εικόνα αδυναμίας. Σε έναν κόσμο συνεχούς πληροφόρησης, η ισχύς κρίνεται από τη συνοχή της εικόνας της. Ένα γεγονός αποκτά πολιτική σημασία όχι επειδή εξαφανίζεται από τη δημόσια συζήτηση αλλά επειδή εντάσσεται σε μια ήδη γνωστή αφήγηση. Γι’ αυτό η διεθνής συζήτηση μετακινείται γρήγορα από το «τι συνέβη» στο «τι δείχνει». Οι αναφορές σε διεθνείς κανόνες ή οργανισμούς όπως η Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons δεν λειτουργούν μόνο ως τεχνική διερεύνηση. Λειτουργούν ως μέρος μιας πολιτικής ερμηνείας. Κάθε πλευρά προσπαθεί να καθορίσει τι σημαίνει το γεγονός πριν ακόμη υπάρξει οριστική απόδειξη.
Αυτή η μετατόπιση συνδέεται με μια αλλαγή στη λογική της αποτροπής. Παλαιότερα η αποτροπή βασιζόταν στο άγνωστο. Δεν ήξερες ποια θα ήταν η αντίδραση της εξουσίας και ακριβώς γι’ αυτό δίσταζες. Σήμερα η αποτροπή λειτουργεί αντίστροφα: βασίζεται στην προσδοκία ότι η αντίδραση είναι προβλέψιμη. Όταν το αποτέλεσμα μοιάζει αναμενόμενο, η αμφισβήτηση μειώνεται πριν εκδηλωθεί. Η προβλεψιμότητα γίνεται έτσι εργαλείο σταθερότητας. Δεν χρειάζεται να πειστεί όλος ο κόσμος για μια επίσημη εκδοχή. Αρκεί να πιστέψει ότι η εξουσία είναι ικανή να επιβάλει συνέπειες. Το μήνυμα δεν απαιτεί ομοφωνία· απαιτεί αξιοπιστία.
Σε αυτό το πλαίσιο, η υπόθεση Ναβάλνι αποκτά ευρύτερη σημασία. Η συζήτηση γύρω από τον θάνατό του δεν αφορά μόνο έναν αντίπαλο της κυβέρνησης του Βλαντιμίρ Πούτιν. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο η ισχύς επικοινωνείται σε μια εποχή όπου η πληροφορία ταξιδεύει γρηγορότερα από την επιβεβαίωση και η εντύπωση προηγείται της βεβαιότητας. Ένα τέτοιο γεγονός λειτουργεί σε πολλαπλά ακροατήρια ταυτόχρονα. Στους εσωτερικούς αντιπάλους δημιουργεί όριο. Στους κρατικούς μηχανισμούς δημιουργεί πειθαρχία. Στη διεθνή κοινότητα δημιουργεί διαπραγματευτική θέση. Η πολιτική σημασία του δεν εξαρτάται μόνο από το αν αποδεικνύεται αλλά από το αν ενισχύει μια εικόνα ισχύος που ήδη υπάρχει.
Αυτό εξηγεί γιατί πολλές σύγχρονες κρίσεις μοιάζουν να εξελίσσονται περισσότερο στο επίπεδο της ερμηνείας παρά της απόδειξης. Οι κυβερνήσεις δεν ανταγωνίζονται μόνο για το ποιος έχει δίκιο αλλά για το ποιος ορίζει τι θεωρείται πιθανό. Όταν μια εκδοχή φαίνεται συμβατή με την εικόνα ενός κράτους, γίνεται πειστική πριν ακόμη επαληθευτεί.
Η πολιτική λειτουργεί έτσι όλο και περισσότερο προληπτικά. Δεν επηρεάζει μόνο πράξεις αλλά προσδοκίες. Οι κοινωνίες αντιδρούν όχι μόνο σε όσα συμβαίνουν αλλά σε όσα θεωρούν ότι θα μπορούσαν να συμβούν. Εκεί βρίσκεται η πραγματική επίδραση τέτοιων γεγονότων: διαμορφώνουν τη συμπεριφορά χωρίς να χρειάζεται να επαναληφθούν. Γι’ αυτό ορισμένα περιστατικά δεν παραμένουν απλώς ειδήσεις. Μετατρέπονται σε παραδείγματα που οργανώνουν την αντίληψη της πραγματικότητας. Δεν αλλάζουν μόνο την εικόνα ενός καθεστώτος αλλά και τον τρόπο που άνθρωποι, κυβερνήσεις και θεσμοί υπολογίζουν το ρίσκο.
Η σύγχρονη πολιτική δεν βασίζεται πια αποκλειστικά στη μυστικότητα ή στην αποκάλυψη. Βασίζεται στη διαχείριση της βεβαιότητας. Όταν ένα γεγονός φαίνεται συνεπές με την αναμενόμενη συμπεριφορά μιας εξουσίας, λειτουργεί αποτρεπτικά ακόμη και χωρίς οριστική απόδειξη. Γι’ αυτό το λόγο βλέπουμε όλο και περισσότερα γεγονότα που μοιάζουν λιγότερο με κρυφές επιχειρήσεις και περισσότερο με δημόσιες υπενθυμίσεις ισχύος. Όχι επειδή οι κυβερνήσεις αδιαφορούν για την εικόνα τους, αλλά επειδή η προβλεψιμότητα της αντίδρασης επηρεάζει περισσότερο από τη σιωπή.
Η σημασία τέτοιων γεγονότων δεν περιορίζεται στην εξωτερική πολιτική. Επηρεάζει τον τρόπο που το κοινό αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα. Όταν οι εξελίξεις μοιάζουν προβλέψιμες, η αντίδραση μειώνεται· όχι επειδή οι άνθρωποι συμφωνούν, αλλά επειδή παύουν να εκπλήσσονται. Έτσι εξηγείται γιατί πολλές ειδήσεις σήμερα προκαλούν περισσότερο αναστεναγμό παρά σοκ. Οι κοινωνίες δεν περιμένουν πλέον να αποδειχθεί κάτι για να το εντάξουν σε μια εικόνα του κόσμου, το εντάσσουν αμέσως. Η βεβαιότητα προηγείται της επιβεβαίωσης. Σε αυτό το περιβάλλον, η ισχύς δεν επηρεάζει μόνο γεγονότα αλλά προσδοκίες. Και όταν οι προσδοκίες σταθεροποιηθούν, η πολιτική παύει να λειτουργεί μόνο με αποφάσεις και αρχίζει να λειτουργεί με συνήθειες.
Γι’ αυτό ορισμένα περιστατικά δεν αλλάζουν απλώς την επικαιρότητα. Αλλάζουν το όριο του τι θεωρείται φυσιολογικό. Και από τη στιγμή που κάτι γίνεται προβλέψιμο, γίνεται και πιο εύκολο να γίνει αποδεκτό.
