Τα τελευταία χρόνια η πολιτική φαίνεται παντού — στα social media, στις παρέες, στις εκλογές και στις διαδηλώσεις — όμως σπάνια οδηγεί σε πραγματική αλλαγή. Οι άνθρωποι συμμετέχουν περισσότερο στη συζήτηση αλλά λιγότερο σε οργανώσεις, δημιουργώντας ένα νέο παράδοξο. Πολιτική ένταση με ελάχιστη οργανωμένη συμμετοχή. Οι πολίτες μιλούν συνεχώς για πολιτική αλλά ανήκουν όλο και λιγότερο σε σταθερές συλλογικότητες. Αυτό το φαινόμενο αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης δημοκρατίας. Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα η πολιτική συμμετοχή σήμαινε ένταξη. Οι πολίτες δεν είχαν απλώς απόψεις, αλλά ανήκαν σε κόμματα, συνδικάτα, και οργανώσεις που δομούσαν την καθημερινότητά τους. Η πολιτική ήταν μια δραστηριότητα υψηλού κόστους — απαιτούσε χρόνο, κοινωνικές σχέσεις και συχνά προσωπικές θυσίες — αλλά ακριβώς γι’ αυτό παρήγαγε σταθερά αποτελέσματα. Οι μαζικές ιδεολογίες, από τον σοσιαλισμό μέχρι τον συντηρητισμό, στηρίζονταν σε θεσμούς που μπορούσαν να μετατρέψουν το συναίσθημα σε σε πραγματική δύναμη.
Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο αυτή η μορφή συμμετοχής άρχισε να διαλύεται. Η πτώση της κομματικής ένταξης, η συρρίκνωση των συνδικάτων και η αποδυνάμωση των κοινωνικών δομών δημιούργησαν μια νέα ισορροπία: οι πολίτες διατηρούσαν δικαιώματα αλλά έχαναν τρόπους συλλογικής δράσης. Στη δεκαετία του 1990 η πολιτική έγινε χαμηλής έντασης δραστηριότητα. Οι εκλογές συνεχίζονταν, όμως η συμμετοχή μειωνόταν και η ιδεολογία έδινε τη θέση της στη διαχείριση.
Η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 ανέτρεψε αυτή την ισορροπία. Μέσα σε λίγα χρόνια εμφανίστηκαν μαζικές κινητοποιήσεις από τη Νότια Ευρώπη μέχρι τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι πλατείες γέμισαν, τα εκλογικά ποσοστά αυξήθηκαν και η πολιτική σύγκρουση επέστρεψε στο κέντρο της δημόσιας ζωής. Ωστόσο η επιστροφή της συμμετοχής δεν συνοδεύτηκε από επιστροφή των θεσμών. Οι κινητοποιήσεις ήταν μαζικές αλλά βραχύβιες, ικανές να πιέσουν κυβερνήσεις αλλά όχι να δημιουργήσουν σταθερές οργανώσεις. Η πολιτική έγινε εντονότερη χωρίς να γίνει πιο οργανωμένη.
Το βασικό ερώτημα για τις επόμενες δεκαετίες δεν είναι αν οι πολίτες ενδιαφέρονται για την πολιτική, αλλά αν μπορούν να δημιουργηθούν μορφές οργάνωσης που να μετατρέπουν τη συνεχή κινητοποίηση σε σταθερή πολιτική ισχύ.
Το διαδίκτυο επιτάχυνε αυτή τη μεταβολή μειώνοντας δραστικά το κόστος έκφρασης. Εκεί όπου η προηγούμενη γενιά χρειαζόταν κόμμα ή εφημερίδα για να ακουστεί, σήμερα αρκεί μια ανάρτηση. Το αποτέλεσμα δεν είναι αποπολιτικοποίηση αλλά υπερ-πολιτικοποίηση. Η δημόσια σφαίρα γεμίζει συνεχώς από πολιτικές αντιπαραθέσεις, όμως αυτές σπάνια μεταφράζονται σε μόνιμη συμμετοχή. Η συμμετοχή γίνεται ευκολότερη και ταυτόχρονα πιο προσωρινή.
Αυτό δημιουργεί μια ασύμμετρη πραγματικότητα. Η ένταση της πολιτικής δραστηριότητας θυμίζει περιόδους έντονων συγκρούσεων του παρελθόντος, αλλά οι οργανωτικές δομές απουσιάζουν. Τα κόμματα λειτουργούν περισσότερο ως εκλογικοί μηχανισμοί παρά ως κοινωνικοί οργανισμοί, ενώ οι διαδηλώσεις φέρνουν το ζήτημα στο προσκήνιο χωρίς να εξασφαλίζουν αλλαγή πολιτικής.
Σε αυτό το περιβάλλον ορισμένες πολιτικές δυνάμεις αποδεικνύονται αποτελεσματικότερες. Όσοι υπόσχονται σταθερότητα αντί μεγάλων αλλαγών, μπορούν να λειτουργήσουν με χαλαρότερες οργανώσεις και να αξιοποιήσουν την ένταση χωρίς να εξαρτώνται από μαζική συμμετοχή. Αντίθετα, προγράμματα που απαιτούν βαθιές κοινωνικές αλλαγές χρειάζονται διαρκείς δομές, οι οποίες είναι δυσκολότερο να οικοδομηθούν σε μια εποχή στιγμιαίας κινητοποίησης.
Η σημερινή πολιτική επομένως δεν χαρακτηρίζεται από αδιαφορία αλλά από αποσύνδεση μεταξύ πάθους και θεσμού. Η συμμετοχή αυξάνεται ενώ η οργάνωση μειώνεται και η δημοκρατική διαδικασία λειτουργεί σε δύο διαφορετικούς χρόνους. Τον γρήγορο χρόνο της δημόσιας αντίδρασης και τον αργό χρόνο της διακυβέρνησης. Το βασικό ερώτημα για τις επόμενες δεκαετίες δεν είναι αν οι πολίτες ενδιαφέρονται για την πολιτική, αλλά αν μπορούν να δημιουργηθούν μορφές οργάνωσης που να μετατρέπουν τη συνεχή κινητοποίηση σε σταθερή πολιτική ισχύ.
