H Γιοζεφίνε η καφκική αοιδός στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ

Στην πιο σκοτεινή γωνία του καφκικού σύμπαντος, ένα σφύριγμα γίνεται πράξη αντίστασης. Η νέα παραγωγή της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Γιοζεφίνε η αοιδός ή Ο λαός των ποντικιών, δεν έρχεται να «εικονογραφήσει» απλώς ένα διήγημα του Φραντς Κάφκα. Έρχεται να ανοίξει το σώμα του, να μπει μέσα στο νευρικό του σύστημα και να το μεταφέρει στη σκηνή ως μουσικό θέατρο γεμάτο αγωνία, ειρωνεία, σωματικότητα και μια παράξενη μορφή έκστασης. Από τις 27, 28, 29 Μαρτίου και 2, 3, 4 Απριλίου 2026, στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ στο ΚΠΙΣΝ, το τελευταίο διήγημα του Κάφκα μετατρέπεται σε ένα φιλόδοξο σκηνικό γεγονός με τη μουσική υπογραφή του Χαράλαμπου Γωγιού και τη σκηνοθεσία του Σάββα Στρούμπου.

Ο Κάφκα, στο ύστατο έργο του, μας μεταφέρει σε μια κοινότητα πλασμάτων που ζουν διαρκώς υπό πίεση, σε έναν κόσμο όπου η παιδικότητα έχει σχεδόν εξαφανιστεί και η επιβίωση έχει συνθλίψει κάθε περιττή πολυτέλεια. Εκεί η μουσική, όπως την ξέρουμε, μοιάζει να έχει σβήσει. Το τραγούδι δεν έχει θέση. Μένει μόνο το σφύριγμα, μια στοιχειώδης μορφή φωνής, κάτι ανάμεσα σε συνήθεια, ένστικτο και σημάδι ζωής. Και μέσα σε αυτό το ασφυκτικό τοπίο εμφανίζεται η Γιοζεφίνε, μια ποντικίνα που πιστεύει πως η φωνή της είναι ξεχωριστή, αναγκαία, σχεδόν ιερή.

Το πιο καφκικό στοιχείο βρίσκεται ακριβώς εκεί: κανείς δεν είναι βέβαιος ότι η Γιοζεφίνε κάνει πράγματι κάτι σπουδαίο. Το «τραγούδι» της ίσως να μην διαφέρει ουσιαστικά από το κοινό σφύριγμα όλων των άλλων. Κι όμως, όταν εμφανίζεται, όταν στέκεται απέναντι στον λαό της και αφήνεται στη δική της έκσταση, κάτι αλλάζει. Όχι απαραίτητα η πραγματικότητα, αλλά η ατμόσφαιρα. Η κοινότητα συγκεντρώνεται, η ένταση παγώνει για λίγο, η καθημερινή βία της επιβίωσης αναστέλλεται. Σαν να δημιουργείται ένας μικρός θύλακας συλλογικής ανάσας μέσα στον πανικό. Αυτό ακριβώς φαίνεται να κυνηγά και η παράσταση: όχι μια εύκολη εξήγηση του Κάφκα, αλλά τη στιγμή όπου η τέχνη, ακόμη και αμφίβολη, ακόμη και εύθραυστη, γίνεται πεδίο συγκέντρωσης, παρηγορίας και υποδόριας εξέγερσης.

Η νέα παραγωγή της Εναλλακτικής Σκηνής χτίζει πάνω σε αυτή την αντίφαση και την κάνει κεντρικό σκηνικό μηχανισμό. Ο Χαράλαμπος Γωγιός αναλαμβάνει ένα από τα πιο παράδοξα εγχειρήματα που μπορεί να ζητήσει κανείς από έναν συνθέτη. Να γράψει μουσική για ένα έργο που έχει στον πυρήνα του την αμουσία. Η σύνθεσή του δεν προχωρά προς τη μελωδία με τον συμβατικό τρόπο. Αντίθετα, στήνει έναν ηχητικό κόσμο από αναλογικές λούπες, οργανωμένα θραύσματα, ρυθμική αφήγηση και μικρά, σχεδόν αδέξια μουσικοχορευτικά επεισόδια. Το αποτέλεσμα, τουλάχιστον όπως προδιαγράφεται από το δημιουργικό σκεπτικό της παραγωγής, δεν υπόσχεται αρμονία αλλά τριβή: μια ηχητική εμπειρία ανάμεσα στη βιομηχανική αγωνία και τη ρομαντική μνήμη, εκεί όπου το γκροτέσκο αγγίζει το συγκινητικό.

Αυτή η επιλογή μοιάζει ιδανική για τον κόσμο του Κάφκα. Γιατί ο Κάφκα δεν είναι ποτέ καθαρή απόγνωση. Στα πιο σκοτεινά του κείμενα υπάρχει πάντα ένα υπόγειο χιούμορ, ένα σαρκαστικό τρέμουλο, μια αίσθηση ότι το τραγικό και το γελοίο βαδίζουν χέρι-χέρι. Η παράσταση δείχνει αποφασισμένη να φωτίσει ακριβώς αυτή την πλευρά, αντλώντας από τη «χαμηλή» μουσικοθεατρική παράδοση, από το βαριετέ, από το καρναβαλικό και το παραβατικό στοιχείο. Αυτό έχει σημασία, γιατί εμποδίζει το έργο να παγιδευτεί σε έναν μουσειακό σεβασμό απέναντι στον συγγραφέα. Δεν βλέπουμε έναν εξημερωμένο Κάφκα. Βλέπουμε έναν Κάφκα ζωντανό, ανοιχτό, ειρωνικό, άβολο.

Ο Σάββας Στρούμπος συναντά έναν συγγραφέα με τον οποίο έχει ήδη βαθιά σκηνική σχέση. Η Ομάδα Σημείο Μηδέν έχει επιστρέψει επανειλημμένα στον κόσμο του Κάφκα, από τη Σωφρονιστική αποικία και τη Μεταμόρφωση μέχρι τα Θραύσματα από τον Κάφκα και την Αναφορά για μια Ακαδημία. Αυτή η νέα προσέγγιση δεν μοιάζει με απλή συνέχεια, αλλά με ωρίμανση ενός διαλόγου. Ο Στρούμπος αντιμετωπίζει τη γραφή του Κάφκα ως ανοιχτό πεδίο έρευνας, ως ζωντανή ύλη που δεν ζητά αναπαράσταση αλλά αναμέτρηση. Και αυτό ταιριάζει απόλυτα στη Γιοζεφίνε, ένα κείμενο που κινείται στα όρια ανάμεσα στη φωνή και τη σιωπή, στην ατομική φιλοδοξία και τη συλλογική λήθη, στην ανάγκη για τέχνη και στη βία της ανάγκης.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και ο εικαστικός κόσμος της παράστασης. Ο σκηνικός χώρος και τα κοστούμια της Κατερίνας Παπαγεωργίου παραπέμπουν ταυτόχρονα σε παιχνίδι τύπου Whac-A-Mole και σε πολεμικό καταφύγιο. Είναι μια εικόνα σχεδόν παιδική και ταυτόχρονα εφιαλτική, σαν να συνυπάρχουν στο ίδιο δωμάτιο η ανάμνηση του παιχνιδιού και το αντανακλαστικό της επιβίωσης. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, τα σώματα εμφανίζονται και εξαφανίζονται, ζουν σε μόνιμη εγρήγορση, σε κατάσταση απειλής, καταστολής και νευρικής κινητοποίησης. Το σκηνικό σύμπαν δεν λειτουργεί απλώς ως φόντο. Είναι η ίδια η ψυχική γεωγραφία του έργου.

Και ίσως εκεί να βρίσκεται ο πραγματικός πυρήνας αυτής της παράστασης. Η Γιοζεφίνε η αοιδός ή Ο λαός των ποντικιών δεν μιλά μόνο για μια αλλόκοτη τραγουδίστρια που ζητά αναγνώριση. Μιλά για κοινωνίες που ζουν τόσο πιεσμένες ώστε ξεχνούν γιατί χρειάζονται την τέχνη, μόνο και μόνο για να τη θυμηθούν αργότερα σε στιγμές κρίσης. Μιλά για κοινότητες που αντιμετωπίζουν το καλλιτεχνικό γεγονός ως πολυτέλεια, ενώ στην πραγματικότητα εκεί δοκιμάζεται η δυνατότητά τους να παραμείνουν ανθρώπινες. Μιλά για τη φωνή όχι ως επίδειξη δεξιοτεχνίας, αλλά ως πράξη παρουσίας. Ως μια υπενθύμιση ότι ακόμη και μέσα στον φόβο, στη λήθη και στον μηχανισμό της επιβίωσης, κάποιος μπορεί να επιμένει να καλεί τους άλλους σε κάτι πέρα από το αναγκαίο.

Η νέα παραγωγή της Εναλλακτικής Σκηνής της ΕΛΣ μοιάζει, λοιπόν, με κάτι περισσότερο από μια μεταφορά του Κάφκα στη σκηνή. Μοιάζει με βουτιά στα υπόγεια ενός κόσμου όπου η τέχνη ακούγεται σαν σφύριγμα, η μνήμη επιβιώνει με δυσκολία και η εξέγερση δεν έρχεται με συνθήματα αλλά με έναν ήχο που κανείς δεν ξέρει αν είναι τραγούδι ή απλώς η τελευταία προσπάθεια να μη χαθεί η ζωή μέσα στον θόρυβο. Για έξι μόνο παραστάσεις, η Γιοζεφίνε υπόσχεται να μετατρέψει το καφκικό αίνιγμα σε σκηνική εμπειρία που δεν ζητά απλώς να την παρακολουθήσεις, αλλά να μπεις μέσα της.