Κάπου ανάμεσα στο ατελείωτο scroll και τις λίστες “10 βιβλία που πρέπει να διαβάσεις πριν πεθάνεις”, το διάβασμα έχασε το βάρος του. Έγινε πιο ελαφρύ, πιο γρήγορο, πιο εύκολο. Σχεδόν ακίνδυνο. Σαν να πρόκειται για μια μορφή κατανάλωσης που δεν απαιτεί τίποτα πέρα από χρόνο και ούτε καν πολύ από αυτόν. Αν ο Φρίντριχ Νίτσε μπορούσε να δει τον τρόπο που διαβάζουμε σήμερα, πιθανότατα θα το θεωρούσε παρεξήγηση. Όχι απλώς λάθος συνήθεια αλλά παρανόηση του ίδιου του τι σημαίνει να διαβάζεις. Για εκείνον το διάβασμα δεν ήταν ποτέ μια παθητική διαδικασία. Δεν ήταν ούτε χαλάρωση ούτε απόδραση. Ήταν μια μορφή έντασης. Μια άσκηση συγκέντρωσης που απαιτούσε χρόνο, πειθαρχία και πάνω απ’ όλα αντίσταση. Το βιβλίο δεν ήταν κάτι που “περνάς”. Ήταν κάτι που σε σταματά.
Η ιδέα του slow reading που σήμερα επανέρχεται ως αντίδοτο στην ψηφιακή υπερβολή, δεν είναι καινούργια. Ο Νίτσε την είχε ήδη περιγράψει σχεδόν εμμονικά ως τη μόνη μορφή ανάγνωσης που αξίζει. Να διαβάζεις αργά. Να επιστρέφεις στην ίδια πρόταση. Να στέκεσαι σε μια λέξη μέχρι να αρχίσει να σου αντιστέκεται. Το κείμενο για εκείνον δεν αποκαλύπτεται εύκολα, πρέπει να το κερδίσεις. Αυτό που τον ενδιέφερε δεν ήταν ο όγκος της γνώσης, αλλά το βάθος της κατανόησης. Όχι πόσα βιβλία διαβάζεις αλλά τι σου προσφέρουν. Αν σου προσφέρουν κάτι.
Στη σημερινή εκδοχή του, το βιβλίο έχει αρχίσει να μοιάζει όλο και περισσότερο με περιεχόμενο. Διαβάζεται γρήγορα, συνοψίζεται, γίνεται highlight, μετατρέπεται σε απόφθεγμα. Ένα απόσπασμα ανεβαίνει στα social, διαλύεται σε μικρά, εύπεπτα κομμάτια και αποκτά δεύτερη ζωή ανεξάρτητη από το υπόλοιπο βιβλίο. Ο αναγνώστης αντί να βυθίζεται σε αυτό πηδά από σημείο σε σημείο.
Ο Νίτσε είχε μια σχεδόν εχθρική στάση απέναντι σε αυτόν τον τύπο αναγνώστη. Τον θεωρούσε επιφανειακό, βιαστικό, ανίκανο να αντέξει τη δυσκολία ενός κειμένου. Κάποιον που δεν διαβάζει για να καταλάβει, αλλά για να το τελειώσει. Και σε αυτό θα αναγνώριζε πολλά από τα χαρακτηριστικά της σημερινής κουλτούρας. Γιατί το βασικό πρόβλημα δεν είναι η ταχύτητα. Είναι η απουσία σύγκρουσης.
Το καλό βιβλίο στη λογική του Νίτσε δεν σε επιβεβαιώνει. Σε προκαλεί. Σε εκνευρίζει. Σε αναγκάζει να σταματήσεις και να αναρωτηθείς αν αυτό που σκέφτεσαι στέκει. Δεν είναι άνετο. Δεν είναι εύκολο. Και σίγουρα δεν είναι “ευχάριστο” με τον τρόπο που έχουμε συνηθίσει να χρησιμοποιούμε τη λέξη.
Υπάρχει επίσης μια δεύτερη πιο άβολη ιδέα: δεν είναι όλα τα βιβλία χρήσιμα. Κάποια σε δυναμώνουν, κάποια σε αποδυναμώνουν. Κάποια σου ανοίγουν δρόμους, κάποια σε εγκλωβίζουν σε εύκολες βεβαιότητες. Το διάβασμα είναι μια διαδικασία που απαιτεί επιλογή και ευθύνη. Αυτό αλλάζει και τη θέση του αναγνώστη. Δεν είναι πλέον κάποιος που δέχεται πληροφορία. Είναι κάποιος που δοκιμάζεται από αυτήν. Που αντιδρά. Που αντιστέκεται. Που, σε ορισμένες περιπτώσεις, απορρίπτει.
Ο ιδανικός αναγνώστης για τον Νίτσε δεν είναι απλώς περίεργος. Είναι ανθεκτικός. Έχει την υπομονή να μείνει μέσα σε ένα δύσκολο κείμενο χωρίς να το εγκαταλείψει. Και το θάρρος να αφήσει αυτό το κείμενο να τον αλλάξει ή να τον αποσταθεροποιήσει. Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι άφθονη και η προσοχή περιορισμένη, αυτή η στάση μοιάζει σχεδόν ριζοσπαστική. Το να διαβάζεις αργά, προσεκτικά, με επιμονή, δεν είναι απλώς μια επιλογή. Είναι μια μορφή αντίστασης.
Ίσως αυτό είναι και το πιο επίκαιρο στοιχείο του “μανιφέστου” του Νίτσε. Ότι το διάβασμα δεν είναι ένας τρόπος να γεμίσεις τον χρόνο σου. Είναι ένας τρόπος να τον επιβραδύνεις. Να δημιουργήσεις χώρο για σκέψη. Να επιτρέψεις σε μια ιδέα να σε επηρεάσει πραγματικά όχι απλώς να περάσει από μπροστά σου. Τελικά το πιο δύσκολο κομμάτι δεν είναι να βρεις τι να διαβάσεις. Είναι να αντέξεις να το διαβάσεις σωστά.
