Στο σκι, η διαφορά ανάμεσα στο χρυσό μετάλλιο και την αποτυχία δεν μετριέται πάντα σε δύναμη ή αντοχή. Συχνά μετριέται σε κάτι που δεν φαίνεται καθόλου. Ένα λεπτό στρώμα κεριού στη βάση των σκι, αόρατο στο μάτι, καθοριστικό στην πράξη. Για δεκαετίες, αυτό το στρώμα ήταν χημικό. Και για πρώτη φορά στην ιστορία των Χειμερινών Ολυμπιακών Αγώνων, δεν θα υπάρχει. Στο Μιλάνο–Κορτίνα, οι αγώνες χιονιού διεξάγονται χωρίς τα φθοριωμένα κεριά που κυριάρχησαν στον πρωταθλητισμό από τη δεκαετία του ’80. Τα λεγόμενα fluoros, προϊόντα βασισμένα σε PFAS, τις περιβόητες «παντοτινές χημικές ουσίες» που δεν διασπώνται ποτέ. Για χρόνια θεωρούνταν το πιο καθαρό πλεονέκτημα ταχύτητας. Δεν αλλοίωναν το σώμα του αθλητή, δεν άφηναν ίχνη στο timing, δεν παραβίαζαν κανονισμούς. Έκαναν απλώς το χιόνι να υποχωρεί.
Οι αθλητές ήξεραν. Οι τεχνικοί ήξεραν καλύτερα. Χωρίς fluoros, δεν ήσουν πραγματικά ανταγωνιστικός. Σε υγρό ή «βρώμικο» χιόνι, η διαφορά ήταν σχεδόν σκανδαλώδης σαν να γλιστρούσες πάνω σε άλλο έδαφος από τον διπλανό σου. Κάποιοι τα αποκαλούσαν «great equalizer». Όσο καλή κι αν ήταν η τεχνική σου, το σωστό κερί μπορούσε να σε φέρει στο ίδιο επίπεδο με τους καλύτερους. Αρκεί να το αντέχεις. Και να το πληρώνεις. Η ιστορία των κεριών στο σκι είναι παλιά όσο και το ίδιο το άθλημα. Από ρητίνες πεύκου και ζωικά λίπη μέχρι παραφίνη και παράγωγα πετρελαίου, κάθε εποχή έβρισκε τον τρόπο να λειαίνει την τριβή. Τα PFAS μπήκαν αργά στο παιχνίδι, μετά την ανακάλυψη του Teflon και τη διάχυσή του σε όλη την καταναλωτική βιομηχανία. Όταν οι πρώτοι δοκιμαστές είδαν τι κάνουν στο χιόνι, δεν υπήρχε επιστροφή. Τα σκι δεν έτρεχαν απλώς. Αιωρούνταν.
Αλλά αυτό που έκανε τα fluoros τόσο αποτελεσματικά ήταν ακριβώς αυτό που τα έκανε επικίνδυνα. Οι ίδιες ιδιότητες που απωθούσαν το νερό και τη βρωμιά τα καθιστούσαν εξαιρετικά ανθεκτικά στη διάσπαση. Οι PFAS περνούσαν από τη βάση του σκι στο χιόνι, από το χιόνι στο έδαφος και από εκεί στα υπόγεια νερά. Και από τα εργαστήρια των τεχνικών, απευθείας στο αίμα. Στια wax rooms, μικροί, συχνά κακά αεριζόμενοι χώροι, οι τεχνικοί περνούσαν ώρες θερμαίνοντας και σιδερώνοντας τα κεριά. Οι αναθυμιάσεις γέμιζαν τον αέρα. Για χρόνια, αυτό θεωρούνταν μέρος της δουλειάς. Μέχρι που οι εξετάσεις άρχισαν να μιλούν. Μελέτες έδειξαν ότι οι wax technicians είχαν επίπεδα PFAS στο αίμα τους πολλαπλάσια του γενικού πληθυσμού. Όχι απλώς αυξημένα, αλλά από τα υψηλότερα που έχουν καταγραφεί σε οποιοδήποτε επάγγελμα.
Την ίδια στιγμή, τα ίχνη των χημικών άρχισαν να εμφανίζονται εκεί όπου κανείς δεν τα περίμενε. Σε υπόγεια ύδατα κοντά σε χιονοδρομικά κέντρα. Σε περιοχές χωρίς βιομηχανική δραστηριότητα. Η υποψία ότι τα κεριά ευθύνονται δεν ήταν πια θεωρητική. Το σπορ που διαφημίζει την επαφή με την αγνή φύση άφηνε πίσω του ένα μόνιμο αποτύπωμα. Η αλλαγή δεν ήρθε από τη μια μέρα στην άλλη. Υπήρξαν μικρές απαγορεύσεις, τοπικές «ανακωχές», αγώνες που συμφώνησαν σιωπηρά να μην τα χρησιμοποιούν. Αλλά όσο υπήρχε η δυνατότητα, η πίεση της νίκης ήταν ισχυρότερη. Μέχρι που η International Ski and Snowboard Federation ανακοίνωσε καθολική απαγόρευση. Όχι για λόγους fair play, αλλά για λόγους υγείας και περιβάλλοντος.
Όταν η απαγόρευση τέθηκε σε πλήρη εφαρμογή, η αίσθηση ήταν σχεδόν απογυμνωτική. Τα νέα, μη φθοριωμένα κεριά δουλεύουν αλλά όχι με την ίδια συνέπεια. Είναι πιο ευαίσθητα στις αλλαγές του χιονιού και «συγχωρούν» λιγότερο το πλάθος. Εκεί που τα fluoros εξομάλυναν τα λάθη, τώρα κάθε ατέλεια μεγεθύνεται. Το σκι που δεν γλιστρά σωστά στην κατηφόρα, κουβαλά το πρόβλημα και στην ανηφόρα. Και ξαφνικά, ένας αθλητής χάνεται από το βάθρο χωρίς να έχει αλλάξει τίποτα στο σώμα του.
Η απουσία των fluoros μετατόπισε το παιχνίδι αλλού. Στο grinding των σκι, τη μικροσκοπική χάραξη της βάσης για συγκεκριμένες συνθήκες. Στην ποσότητα εξοπλισμού. Στην τεχνογνωσία που κοστίζει. Οι μεγάλες χώρες, με πρόσβαση σε εργαστήρια, μηχανές εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ και στρατούς τεχνικών, βρίσκονται ξανά μπροστά. Η «ισότητα» που πρόσφεραν τα κεριά αποσύρθηκε μαζί τους. Κάποιοι το λένε επιστροφή στη φύση του αθλήματος. Άλλοι, επιστροφή στην ανισότητα. Και οι δύο έχουν δίκιο. Γιατί το ερώτημα δεν είναι αν τα PFAS έπρεπε να απαγορευτούν, αυτό μοιάζει πλέον αυτονόητο. Το ερώτημα είναι τι αποκαλύπτει η απαγόρευση: πόσο βαθιά είχε ενσωματωθεί η χημεία στην ιδέα της απόδοσης. Πόσο φυσιολογικό μας φαινόταν ότι η ταχύτητα αγοράζεται, αρκεί να είναι αόρατη.
Υπάρχει και μια άβολη αλήθεια. Τα κεριά είναι μόνο ένα μικρό κομμάτι του προβλήματος. Τα PFAS υπάρχουν παντού, στα ρούχα, στα χαλιά, στα σκεύη. Η απαγόρευσή τους στο σκι δεν θα καθαρίσει τον κόσμο. Αλλά δείχνει κάτι σπάνιο. Μια βιομηχανία μπορεί να αποσύρει ένα πλεονέκτημα όταν το κόστος του γίνεται σαφές. Ότι η πρόοδος δεν είναι πάντα προσθήκη. Μερικές φορές είναι αφαίρεση.
Στο Μιλάνο–Κορτίνα, οι αθλητές θα σταθούν στην εκκίνηση με λιγότερα μέσα, περισσότερη αβεβαιότητα και την ίδια πίεση. Κάποιοι θα νοσταλγήσουν την παλιά ταχύτητα. Άλλοι θα ανακουφιστούν. Το χιόνι θα παραμείνει το ίδιο. Αλλά για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, δεν θα κουβαλά πάνω του εκείνο το λεπτό, αόρατο στρώμα που έκανε τον πάγο πιο γρήγορο και τον κόσμο πιο βαρύ. Ίσως τελικά αυτό να είναι το πραγματικό τεστ των Αγώνων. Όχι ποιος γλιστρά πιο γρήγορα, αλλά ποιος αντέχει να κερδίσει χωρίς δηλητήριο.
