Τον Οκτώβριο του 1975, δύο από τις πιο ριζοσπαστικές φιγούρες της μεταπολεμικής τέχνης κινήθηκαν παράλληλα στον ίδιο χρόνο, χωρίς να συναντηθούν ποτέ. Ο Πιερ Πάολο Παζολίνι και ο Άντι Γουόρχολ πλησίασαν όσο τους επέτρεψε η Ιστορία. Και μετά απομακρύνθηκαν για πάντα. Ήταν μια από εκείνες τις συμπτώσεις που μοιάζουν κατασκευασμένες εκ των υστέρων, μόνο που αυτή δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Ο Γουόρχολ περίμενε. Ο Παζολίνι δεν εμφανίστηκε. Και λίγες εβδομάδες αργότερα ο Παζολίνι ήταν νεκρός.
Ο Γουόρχολ είχε έρθει στην Ιταλία για τα εγκαίνια του Ladies and Gentlemen στο Palazzo dei Diamanti της Φεράρα. Μια σειρά μεταξοτυπιών με drag queens και τρανς πρόσωπα της Νέας Υόρκης, φιγούρες που μέχρι τότε ζούσαν κυρίως στο περιθώριο, τώρα ήταν μεταμορφωμένες σε εικόνες υψηλής τέχνης. Ο Παζολίνι, την ίδια περίοδο, βρισκόταν εκτός Ιταλίας, προετοιμάζοντας την πρεμιέρα του Salò στο Παρίσι, μιας ταινίας που έμοιαζε λιγότερο με έργο τέχνης και περισσότερο με πολιτική καταγγελία γραμμένη πάνω σε ανθρώπινα σώματα. Δεν τους χώριζε ο χρόνος, αλλά ο τρόπος που ο καθένας καταλάβαινε τι σημαίνει εικόνα, εξουσία και ευθύνη.
Ο Παζολίνι είχε από καιρό διαμορφώσει μια σχεδόν εχθρική στάση απέναντι στην ποπ κουλτούρα. Όχι επειδή δεν καταλάβαινε τη δύναμή της, το αντίθετο. Την καταλάβαινε πολύ καλά. Τη θεωρούσε όμως φίλτρο αθώωσης, έναν μηχανισμό που μετατρέπει ακόμη και την εξέγερση σε στυλ. Στα κείμενά του μιλούσε για μια «νέα φασιστική ομοιομορφία», όχι στρατιωτική αλλά καταναλωτική, όπου όλα μπορούν να απορροφηθούν, να αναπαραχθούν, να πουληθούν. Κι όμως, λίγο πριν τον θάνατό του, έγραψε ένα σύντομο κείμενο για τον κατάλογο του Ladies and Gentlemen. Εκεί παρομοίασε τα πρόσωπα του Γουόρχολ με βυζαντινά ψηφιδωτά ακίνητες μορφές, σαν αγίους. Δεν ήταν ειρωνεία. Ήταν αναγνώριση. Ο Παζολίνι διέκρινε ότι ο Γουόρχολ, ίσως άθελά του, είχε δημιουργήσει ένα queer αρχείο μορφών, ένα αρχείο σωμάτων που μέχρι τότε δεν άξιζαν να μείνουν. Ήταν μια παρατήρηση βαθύτερη απ’ όσο φαινόταν γιατί ο Παζολίνι έβλεπε κάτι που οι περισσότεροι θεατές του Γουόρχολ προσπερνούσαν. Όχι την ειρωνεία, αλλά τη λατρεία, το τελετουργικό.
Ο Γουόρχολ εμφανίζεται λιγότερο ως κυνικός έμπορος εικόνων και περισσότερο ως ένας άνθρωπος που κατέγραψε πρόσωπα και σώματα που η εποχή του αγνοούσε. Το Ladies and Gentlemen σήμερα διαβάζεται ως προφητικό. Όχι απλώς ποπ αρτ, αλλά μια πρώιμη μορφή queer αρχείου, πριν ακόμη υπάρξει η γλώσσα για να το περιγράψει. Εκεί, ο Γουόρχολ δεν ειρωνεύεται. Δεν σχολιάζει, δεν εξηγεί, δεν κρίνει. Διατηρεί τις μορφές όπως είναι.
Την ίδια περίοδο, ένας τρίτος άνθρωπος βρισκόταν ανάμεσά τους. Ο φωτογράφος Dino Pedriali. Συνεργάτης του Γουόρχολ στην Ιταλία, αλλά και ο άνθρωπος που, στο σπίτι του Παζολίνι στη Chia, τράβηξε τις τελευταίες φωτογραφίες του. Γυμνός, χωρίς πόζα, χωρίς ρόλο. Ο Παζολίνι δεν «εκτίθεται». Αφήνεται. Σε εκείνες τις εικόνες, το σώμα του δεν είναι σύμβολο, ούτε πολιτικό εργαλείο. Είναι ένα σώμα κουρασμένο, εύθραυστο, σχεδόν προαισθανόμενο. Αν ο Γουόρχολ μετέτρεπε τα σώματα σε επιφάνειες, ο Παζολίνι τα άφηνε να βαραίνουν.
Το πολιτικό πλαίσιο κάνει αυτή τη σύγκρουση ακόμη πιο έντονη. Η Ιταλία του 1975 ζει τα Anni di Piombo, τα Χρόνια του Μολυβιού, μια περίοδο πολιτικής τρομοκρατίας, διάχυτης βίας και ιδεολογικής παράνοιας. Ο Παζολίνι γράφει πως ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι οι βόμβες, αλλά η αποδοχή. Το Salò δεν είναι απλώς μια ταινία για τον φασισμό, είναι μια ταινία για το πώς η εξουσία μετατρέπει τα σώματα σε αντικείμενα κατανάλωσης και πειθαρχίας. Με αυτή την έννοια, είναι σχεδόν αντι-Γουόρχολική. Εκεί που ο Γουόρχολ παγώνει την εικόνα, ο Παζολίνι την αφήνει να σαπίσει μπροστά μας.
Λίγες μέρες πριν τη δολοφονία του Παζολίνι, ο Pedriali προσπαθεί να τον φέρει σε επαφή με τον Γουόρχολ. Το τηλέφωνο δεν λειτουργεί. «Είναι χαλασμένο εδώ και μήνες, that’s Italy», μια φράση που ακούγεται σήμερα σχεδόν μεταφυσική. Σαν να μην υπήρχε πια γραμμή επικοινωνίας. Ο Γουόρχολ δεν σχολίασε ποτέ ανοιχτά τον θάνατο του Παζολίνι. Αλλά όσοι διάβασαν προσεκτικά τα ημερολόγιά του παρατήρησαν μια σκιά, μια σιωπή ασυνήθιστη για έναν άνθρωπο που κατέγραφε τα πάντα. Ίσως γιατί ο θάνατος του Παζολίνι υπενθύμιζε κάτι που ο ίδιος ο Γουόρχολ προσπαθούσε να ξορκίσει. Η εικόνα δεν σε προστατεύει πάντα.
Το ντοκιμαντέρ Dino’s Dark Room του Corrado Rizza λειτουργεί σαν σκοτεινός θάλαμος αυτής της ιστορίας. Εκεί, οι φωτογραφίες του Pedriali δεν εξηγούνται. Εμφανίζονται αργά, με κόκκο, σαν αποδείξεις μιας συνάντησης που δεν έγινε ποτέ αλλά μας αφορά ακόμη. Ίσως τελικά το σημαντικό δεν είναι ότι ο Παζολίνι άφησε τον Γουόρχολ να περιμένει. Αλλά ότι εκπροσωπούσαν δύο ασυμβίβαστες απαντήσεις στο ίδιο ερώτημα.
Τι κάνεις με τον κόσμο όταν καταλαβαίνεις ότι είναι ήδη χαμένος. Ο ένας τον τύπωνε. Ο άλλος τον κατηγορούσε μέχρι τέλους.
