Υπάρχει κάτι παράξενα άβολο στους τίμιους ανθρώπους. Δεν είναι ότι κάνουν λάθος. Eίναι ότ, με την παρουσία τους, αποκαλύπτουν πόσο βολικό είναι το λάθος των άλλων. Ο Φρανκ Σέρπικο δεν έγινε σύμβολο επειδή ήθελε να αλλάξει τον κόσμο. Έγινε επειδή αρνήθηκε να προσαρμοστεί σε έναν κόσμο που είχε ήδη αποφασίσει πώς δουλεύει. Στη Νέα Υόρκη των δεκαετιών του ’60 και του ’70, μια πόλη που ζούσε ταυτόχρονα την οικονομική της παντοδυναμία και την κοινωνική της παρακμή, η διαφθορά στην αστυνομία δεν ήταν σκάνδαλο. Ήταν μηχανισμός. Όχι παντού, όχι σε όλους, αλλά αρκετά ώστε να λειτουργεί σαν κοινό μυστικό. Σε αυτό το περιβάλλον, ένας αστυνομικός που επέμενε να κάνει απλώς τη δουλειά του θεωρούνταν απειλή.
Ο Σέρπικο μπήκε στην Αστυνομία της Νέας Υόρκης το 1959. Γιος Ιταλών μεταναστών, με μια ιδέα σχεδόν αφελή ότι ο νόμος υπάρχει για να υπηρετεί τους πολίτες. Λίγα χρόνια αργότερα, ως αστυνομικός με πολιτικά, διαπίστωσε ότι το πραγματικό σύστημα λειτουργούσε αλλιώς. Μικρά ποσά περνούσαν χέρι με χέρι, μεγαλύτερα ανέβαιναν ιεραρχικά, και όλοι ήξεραν ποιος «τρώει χόρτο» και ποιος «κρέας». Το πρόβλημα δεν ήταν μόνο τα χρήματα, ήταν η σιωπή.
Όταν άρχισε να μιλά, δεν έγινε ήρωας. Έγινε βάρος. Απειλές, απομόνωση, ειρωνεία. Η εντιμότητα, σε κλειστά συστήματα, εκλαμβάνεται ως προδοσία. Μαζί με τον Ντέιβιντ Νταρκ, έναν λιγότερο ρομαντικό αλλά εξίσου αποφασισμένο συνάδελφο, ο Σέρπικο έκανε κάτι που σπάνια συγχωρείται. Κινήθηκε εκτός ιεραρχίας. Οι αποκαλύψεις στους New York Times δεν προκάλεσαν μόνο σοκ, αλλά ανάγκασαν την πόλη να κοιταχτεί στον καθρέφτη.
Η σύσταση της Επιτροπής Knapp αποκάλυψε κάτι βαθύτερο από μεμονωμένα αδικήματα. Κατέρριψε τον μύθο του «σάπιου μήλου». Η διαφθορά δεν ήταν εξαίρεση, ήταν περιβάλλον, ήταν κανονικότητα. Και αυτός είναι ο λόγος που, στις 3 Φεβρουαρίου 1971, όταν ο Σέρπικο πυροβολήθηκε στο πρόσωπο κατά τη διάρκεια μιας επιχείρησης στο Μπρούκλιν. Υπηρετώντας πλέον στο τμήμα ναρκωτικών, πήγε σε πολυκατοικία στο Μπρούκλιν με τρεις συναδέλφους του έπειτα από πληροφορία για επικείμενη αγοραπωλησία ναρκωτικών. Ο Σέρπικο χτύπησε την πόρτα και όρμησε μέσα όταν άνοιξε, αλλά πυροβολήθηκε στο πρόσωπο. Ανώτερος αξιωματικός δήλωσε στο New York Magazine ότι όταν έφτασε η είδηση, «τρομοκρατηθήκαμε στη σκέψη ότι μπορεί να το είχε κάνει αστυνομικός».
Σύμφωνα με το New York Magazine, ο Σέρπικο «αφέθηκε να πεθάνει από τους συναδέλφους του», και χρειάστηκε ένας ένοικος του κτιρίου να καλέσει ασθενοφόρο. Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο με περιπολικό. Σε άρθρο του στο Politico το 2014, ο ίδιος έγραψε: «Ένας από τους αστυνομικούς που με μετέφεραν εκείνη τη νύχτα είπε αργότερα: “Αν ήξερα ότι ήταν αυτός, θα τον άφηνα να αιμορραγήσει μέχρι θανάτου”». Επέζησε, αλλά όχι αλώβητος. Έχασε μέρος της ακοής του, κέρδισε όμως κάτι πιο παράδοξο. Τη θέση του συμβόλου. Όχι επειδή το επιδίωξε, αλλά επειδή το σύστημα χρειάζεται σύμβολα για να μη χρειαστεί να αλλάξει ριζικά. Ο τίμιος αστυνομικός γίνεται χρήσιμος όταν μετατρέπεται σε αφήγημα, όταν παύει να είναι ενεργό πρόβλημα.
Η ιστορία του Σέρπικο θα έβρισκε τον δρόμο της στο σινεμά με την ταινία Serpico, σε σκηνοθεσία Σίντνεϊ Λουμέτ και με τον Αλ Πατσίνο σε έναν ρόλο που έμοιαζε λιγότερο με ερμηνεία και περισσότερο με δημόσια δήλωση. Το tagline της αφίσας ήταν αποκαλυπτικό: «Ο πιο επικίνδυνος άνθρωπος ζωντανός – ένας έντιμος αστυνομικός». Το Χόλιγουντ είχε καταλάβει κάτι που οι θεσμοί ακόμα δυσκολεύονταν να παραδεχτούν.
Η επιτροπή Knapp μίλησε για «εκτεταμένη, αλλά όχι ομοιόμορφη» διαφθορά. Οι περισσότεροι αστυνομικοί ήταν έντιμοι, έλεγαν. Και πιθανότατα ήταν. Όμως τα συστήματα δεν κρίνονται από την πλειοψηφία τους. Κρίνονται από το τι κάνουν με τις μειοψηφίες που τα εκθέτουν. Ο Σέρπικο, μερικώς κουφός από το ένα αυτί λόγω του τραυματισμού, κατέθεσε και ο ίδιος λέγοντας: «Ελπίζω στο μέλλον οι αστυνομικοί να μη βιώσουν την ίδια απογοήτευση και αγωνία που υπέστην επί πέντε χρόνια από τους ανωτέρους μου, επειδή προσπάθησα να αναφέρω τη διαφθορά. Ένιωθα ότι τους φόρτωνα με ένα ανεπιθύμητο καθήκον». Ο Σέρπικο, καταθέτοντας, είπε κάτι που έμεινε περισσότερο από όλα. Ήθελε ένα μέλλον όπου «ο ανέντιμος αστυνομικός θα φοβάται τον έντιμο και όχι το αντίστροφο».
Αυτό το μέλλον δεν ήρθε ποτέ ολοκληρωτικά. Ήρθε αποσπασματικά, με επιτροπές, ταινίες, αφιερώματα, λίστες ηρώων. Ο Σέρπικο κατέληξε στο νούμερο 40 της λίστας με τους μεγαλύτερους κινηματογραφικούς ήρωες. Είναι μια τιμητική θέση. Είναι και ένας τρόπος να τοποθετηθεί η εντιμότητα με ασφάλεια στο παρελθόν.
Γιατί οι ιστορίες σαν του Σέρπικο μας συγκινούν ακόμα; Ίσως επειδή, βαθιά μέσα μας, ξέρουμε ότι τα συστήματα δεν αλλάζουν όταν αποκαλύπτονται, αλλά όταν παύουν να αντέχουν την αλήθεια. Και μέχρι τότε, θα συνεχίσουν να παράγουν ήρωες, προσεκτικά μεμονωμένους, αρκετά γενναίους ώστε να μας εμπνέουν, αλλά όχι αρκετούς για να τα ανατρέψουν.
