Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα: Ο έρωτας μετά τον φόβο

Υπάρχουν έργα που δεν ανήκουν απλώς στην εποχή τους, την ορίζουν. Το Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα του Γιώργου Κουμεντάκη είναι ένα τέτοιο έργο. Δεν γεννήθηκε για να καταγραφεί ως καλλιτεχνικό γεγονός, αλλά για να καλύψει ένα κενό λόγου. Να σταθεί εκεί όπου η κοινωνία της δεκαετίας του ’90 σιωπούσε. Εκεί όπου ο θάνατος από AIDS δεν είχε ακόμη αποκτήσει δημόσια φωνή και ο έρωτας κουβαλούσε φόβο. Τον Ιανουάριο του 2026, τριάντα ένα χρόνια μετά την πρώτη του εμφάνιση, το έργο επιστρέφει για δώδεκα μοναδικές παραστάσεις στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο ΚΠΙΣΝ. Όχι ως αναβίωση, αλλά ως επανεξέταση. Και μαζί του επιστρέφει μια καλλιτεχνική συνάντηση που σημάδεψε βαθιά τη σύγχρονη ελληνική σκηνή. H σύμπραξη του Δημήτρη Παπαϊωάννου και του Γιώργου Κουμεντάκη, αυτή τη φορά με τη μουσική ανάγνωση του Θεόδωρου Κουρεντζή.

Το Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα δεν είναι όπερα, δεν είναι χορευτικό έργο, δεν είναι θεατρική παράσταση με τη στενή έννοια. Είναι σκηνική εγκατάσταση και μάλιστα με την κυριολεκτική σημασία του όρου. Ο χώρος δεν λειτουργεί ως φόντο της δράσης, αλλά ως ενεργό σώμα που κατοικείται, μετακινείται, αντιστέκεται. Τα σκηνικά αντικείμενα δεν εικονογραφούν μια ιστορία, γίνονται εργαλεία αφήγησης. Το βλέμμα δεν «παρακολουθεί», περιπλανιέται. Και το νόημα δεν εξηγείται, αλλά υποβάλλεται. Το έργο δεν ζητά να το κατανοήσεις, αλλά να το διασχίσεις.

Η μουσική του Κουμεντάκη, ένα από τα πιο κομβικά πρώιμα έργα του, λειτουργεί σαν καταιγίδα. Φωνές, σώματα και ήχος συνυπάρχουν σε μια δραματουργία που ακουμπά την όπερα, χωρίς να εγκλωβίζεται σε αυτήν. Είναι ένας πρώιμος δραματικός πυρήνας, προάγγελος της μετέπειτα συνθετικής του πορείας, γραμμένος με την ένταση ανθρώπων που έβλεπαν φίλους να χάνονται και δεν είχαν ακόμη τις λέξεις να το πουν.

Το 1995, στο παλαιό εργοστάσιο της ΔΕΗ στο Νέο Φάληρο, το έργο παρουσιάστηκε ως το πρώτο κεφάλαιο της παράστασης-εγκατάστασης Ενός λεπτού σιγή της Ομάδας Εδάφους. Ο Παπαϊωάννου βιώνοντας έντονα, εκείνον τον καιρό, την απώλεια του φίλου του, Αλέξη Μπίστικα, από AIDS, ζήτησε από τον Κουμεντάκη να συνθέσει ένα ρέκβιεμ για εκείνους που χάθηκαν από το AIDS, μια «καταιγίδα θανάτου», όπως τη χαρακτήρισε. Στο δεύτερο κεφάλαιο της ίδιας παράστασης, τα Τραγούδια της αμαρτίας του Μάνου Χατζιδάκι, σε ποίηση Ντίνου Χριστιανόπουλου, έφερναν μια εύθραυστη υπόσχεση ζωής. Όχι αισιοδοξία. Αντοχή.

Στο Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα, το σώμα δεν ερμηνεύει τον θάνατο, τον κουβαλά. Δεν αφηγείται την απώλεια, την ενσαρκώνει. Οι κινήσεις είναι συχνά βαριές, επαναληπτικές, σαν να παλεύουν με μια μνήμη που δεν λέει να εγκαταλείψει τους μυς. Το πένθος δεν εμφανίζεται ως συναίσθημα, αλλά ως φυσική κατάσταση που έχει βάρος, κόπωση, αδυναμία επαφής. Είναι το σώμα μιας γενιάς που έμαθε να αγαπά φοβισμένα, να αγγίζει προσεκτικά, να αποχαιρετά πρόωρα.

Η Ομάδα Εδάφους δεν υπήρξε απλώς ένα σημαντικό κεφάλαιο της ελληνικής σκηνής των ’90s. Υπήρξε σημείο τομής. Εκεί όπου το ελληνικό θέατρο και ο χορός έπαψαν να ζητούν νομιμοποίηση και άρχισαν να συνομιλούν ισότιμα με τις μεγάλες ευρωπαϊκές σκηνικές αναζητήσεις της εποχής. Με έργα όπως το Ενός λεπτού σιγή, η σκηνή μετατράπηκε σε χώρο δημόσιας μνήμης, πολιτικής στάσης και σωματικής εξομολόγησης. Το Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα γεννήθηκε ακριβώς εκεί. Όχι ως σχόλιο, αλλά ως αναγκαιότητα.

Τρεις δεκαετίες μετά, οι διαδρομές των δύο δημιουργών, άλλοτε παράλληλες, άλλοτε αποκλίνουσες, συναντιούνται ξανά. Ο Παπαϊωάννου επιστρέφει στο έργο δουλεύοντας από την αρχή τη σκηνική του εγκατάσταση, στήνοντας μια μεγάλη σκάλα, σύμβολο μετάβασης, ανόδου και αδιεξόδου μαζί. Ο Κουμεντάκης επανέρχεται σε ένα έργο που λειτουργεί πλέον και ως προσωπική αναδρομή. Και ο Θεόδωρος Κουρεντζής, με την ιδιοσυγκρασιακή, σωματική του σχέση με τον ήχο, αναλαμβάνει να το φέρει στο παρόν.

Πενήντα ερμηνευτές επί σκηνής, οι σολίστ της Ορχήστρας της ΕΛΣ, το χορωδιακό σύνολο MEIZON Ensemble και οι υψίφωνοι Ντιάνα Νοσίρεβα και Ξένια Ντορόντοβα συνθέτουν μια παράσταση που δεν κοιτάζει πίσω από νοσταλγία, αλλά από ευθύνη.

Σε μια εποχή όπου η μνήμη κονταίνει επικίνδυνα, το Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα επιστρέφει για να θυμίσει ότι υπήρξαν απώλειες που δεν τιμήθηκαν ποτέ επαρκώς. Ότι η τέχνη μπορεί και οφείλει να λειτουργεί ως χώρος συλλογικού πένθους. Και ότι ο έρωτας, όταν περάσει μέσα από τον φόβο και την απώλεια, δεν τελειώνει. Μεταμορφώνεται.