Τα Θεοφάνια δεν είναι απλώς μια μεγάλη δεσποτική εορτή της Ορθοδοξίας. Είναι ένα κατώφλι. Ανάμεσα στο ιερό και το κοσμικό, στο νερό που αγιάζει και στο σώμα που δοκιμάζεται, στην πίστη και στη μνήμη. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα, η ημέρα αυτή δεν περιορίζεται στη ρίψη του σταυρού. Γίνεται αφορμή για έθιμα που κουβαλούν ίχνη αρχαίων τελετουργιών, κοινωνικών ανατροπών και λαϊκής ανάγκης για εκτόνωση.
Ραγκουτσάρια: το καρναβάλι του χειμώνα
Στην Καστοριά, τα Θεοφάνια σηματοδοτούν την αρχή των Ραγκουτσαριών: ενός τριήμερου διονυσιακού ξεφαντώματος που εκτείνεται από τις 6 έως τις 8 Ιανουαρίου. Μεταμφιέσεις, αλλαγή φύλων, μάσκες και ήχοι χάλκινων δημιουργούν μια κινούμενη γιορτή στους δρόμους της πόλης. Η ρίζα τους χάνεται στις αρχαίες τελετές προς τιμήν του Διονύσου, εκεί όπου η ανατροπή της κανονικότητας λειτουργούσε ως κοινωνική αποσυμπίεση. Σήμερα, τα Ραγκουτσάρια παραμένουν ένα συλλογικό ξέσπασμα: μια υπενθύμιση ότι ο χειμώνας δεν είναι μόνο σιωπή, αλλά και θόρυβος, χορός, αμφισβήτηση.
Η Καμήλα και η Νύφη: λαϊκός μύθος και αντίσταση
Στη Γαλάτιστα Χαλκιδικής, το τριήμερο 5–7 Ιανουαρίου αναβιώνει ένα από τα πιο θεατρικά δρώμενα των Θεοφανείων: η «Καμήλα και η Νύφη». Το έθιμο, με ρίζες στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, αφηγείται την αρπαγή της όμορφης Μανιώς από τον Αγά και την ευρηματική αντίδραση των κατοίκων, που χρησιμοποιούν την Καμήλα ως τέχνασμα — έναν λαϊκό «Δούρειο Ίππο». Πρόκειται για μια ζωντανή παράσταση αντίστασης, τιμής και κοινότητας. Το έθιμο κορυφώνεται με τον γάμο της Μανιώς, επαναφέροντας τη διατάραξη της τάξης σε συμφιλίωση και γιορτή.
Οι Φωταράδες: κάλαντα, ρόλοι και τελετουργία
Στο Παλαιόκαστρο Χαλκιδικής, τα Θεοφάνια ξεκινούν από την παραμονή με το έθιμο των Φωταράδων. Μια ομάδα καλαντιστών εκλέγει τον «βασιλιά» της και περιφέρεται στο χωριό, ψάλλοντας τοπικά κάλαντα που προσαρμόζονται σε κάθε οικογένεια. Ανήμερα των Φώτων, οι Φωταράδες, με παραδοσιακές φορεσιές και ξύλινα σπαθιά χορεύουν στην πλατεία. Το έθιμο συνδυάζει το τελετουργικό με το παιγνιώδες, θυμίζοντας ότι η παράδοση δεν είναι μουσειακό αντικείμενο, αλλά ζωντανός ρόλος.
Τζαμαλάρια: ο γάμος ως λαϊκή σάτιρα
Στην Άρνισσα Πέλλας, τα Τζαμαλάρια φέρνουν στο προσκήνιο τον γάμο όχι ως ιερό θεσμό, αλλά ως πεδίο σάτιρας. Ένα κωμικό πρόσωπο, το «μπουμπάρι», παρεμβαίνει ανάμεσα στους νεόνυμφους, προκαλώντας, πειράζοντας και διαταράσσοντας την τελετή. Το έθιμο εξελίσσεται σε ατελείωτο γλέντι στους δρόμους, θυμίζοντας ότι ο γάμος, στην ελληνική λαϊκή παράδοση, δεν είναι μόνο υπόσχεση, αλλά και κοινωνικό σχόλιο.
Αγιασμός των Υδάτων: το σώμα μέσα στο κρύο
Στον πυρήνα των Θεοφανείων βρίσκεται ο Αγιασμός των Υδάτων: η ανάμνηση της βάπτισης του Χριστού στον Ιορδάνη. Σε θάλασσες, ποτάμια και λίμνες, νέοι κυρίως άνθρωποι βουτούν στα παγωμένα νερά για να πιάσουν τον σταυρό — μια πράξη πίστης, αντοχής και συμβολικής αναγέννησης. Στη Θεσσαλονίκη, η τελετή τελείται παραδοσιακά στην Α’ προβλήτα του λιμανιού, μετατρέποντας τον αστικό χώρο σε τόπο ιεροτελεστίας.
Γιατί αντέχουν αυτά τα έθιμα;
Ίσως γιατί τα Θεοφάνια στην Ελλάδα δεν είναι μόνο θρησκευτική εορτή. Είναι μια συλλογική άσκηση μνήμης. Ένα σημείο όπου το παρελθόν δεν αφηγείται τον εαυτό του, αλλά επιστρέφει ζωντανό με μάσκες, με νερό, με γέλιο, με κρύο. Και κάπως έτσι, κάθε χρόνο, ο χρόνος αγιάζεται μαζί με τα νερά.
