Κάπου ανάμεσα στις ανακοινώσεις προϊόντων τεχνητής νοημοσύνης, τα panels για το μέλλον της εργασίας και τις συζητήσεις γύρω από το ChatGPT εγκαταστάθηκε αθόρυβα μια φράση που μοιάζει περισσότερο με νόμος της φύσης παρά με άποψη: η τεχνητή νοημοσύνη είναι αναπόφευκτη. Δεν παρουσιάζεται ως επιλογή αλλά ως επόμενη φάση της κοινωνίας που δεν τη συζητάμε, απλά τη συνηθίζουμε. Η δημόσια κουβέντα ξεκινά ήδη στο επόμενο στάδιο — πώς θα προσαρμοστούμε — σαν να έχει προηγηθεί μια συλλογική απόφαση που κανείς δεν θυμάται να πήρε.
Κι όμως, αυτό που ονομάζουμε «AI» δεν είναι ένα ενιαίο πράγμα. Είναι ένας γενικός όρος για εργαλεία αυτοματοποίησης, αλγοριθμικά μοντέλα πρόβλεψης και συστήματα generative AI που παράγουν κείμενο και εικόνα μέσω στατιστικής συσχέτισης δεδομένων. Η γλώσσα που χρησιμοποιούμε γι’ αυτά — νοημοσύνη, κατανόηση, δημιουργία — δανείζεται ανθρώπινες λέξεις για να περιγράψει διαδικασίες που δεν έχουν εμπειρία. Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα δεν γνωρίζουν τι σημαίνουν οι προτάσεις που γράφουν, υπολογίζουν ποιες λέξεις ταιριάζουν δίπλα σε ποιες. Η εντύπωση σκέψης είναι αποτέλεσμα κλίμακας. Αρκετά δεδομένα και αρκετή υπολογιστική ισχύς μπορούν να παράγουν κάτι που μοιάζει με πρόθεση.
Αυτή η σύγχυση δεν είναι απλώς τεχνική. Είναι πολιτισμική και κοινωνική. Από την πρώτη στιγμή που ένας πρωτόγονος chatbot τη δεκαετία του ’60 μιμήθηκε έναν ψυχοθεραπευτή, οι χρήστες του απέδωσαν κατανόηση. Το 1966 ο καθηγητής του MIT Τζόζεφ Βάιζενμπαουμ δημιούργησε το πρώτο chatbot, την ELIZA, η οποία μπορούσε να παράγει απλές, γραμματικά σωστές και συμφραζόμενα κατάλληλες προτάσεις, μιμούμενη έναν ψυχοθεραπευτή υπολογίζοντας την πιθανότητα διαφορετικών συνδυασμών λέξεων. Ο δημιουργός του ανησύχησε όχι επειδή το πρόγραμμα ήταν ισχυρό, αλλά επειδή οι άνθρωποι ήθελαν να πιστέψουν ότι ήταν. Προειδοποίησε για τον κίνδυνο της ρητορικής ότι η τεχνολογία θα ξεπεράσει κάποτε την ανθρώπινη νοημοσύνη, γράφοντας προφητικά: «Ο μύθος της τεχνολογικής, πολιτικής και κοινωνικής αναπόφευκτης εξέλιξης είναι ένα ισχυρό υπνωτικό της συνείδησης». Η ανάγκη να αναγνωρίσουμε πρόθεση εκεί όπου υπάρχει μόνο υπολογισμός φαίνεται να προηγείται της ίδιας της τεχνολογίας.
Σήμερα, η ίδια τάση ενισχύεται από μια ολόκληρη οικονομία γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη. Επενδύσεις, εταιρείες τεχνολογίας και θεσμοί έχουν συμφέρον να παρουσιάζουν την εξέλιξη ως φυσικό φαινόμενο. Αν κάτι είναι αναπόφευκτο, δεν ρυθμίζεται, απλά προσαρμόζεσαι. Αν είναι επανάσταση, δεν διαπραγματεύεσαι όρους, απλά επιταχύνεις. Έτσι η τεχνολογία μετατρέπεται από προϊόν επιλογών σε μοίρα. Η αφήγηση δεν περιγράφει το μέλλον, το νομιμοποιεί.
Το αποτέλεσμα είναι μια παράξενη αντιστροφή στην καθημερινότητα. Δεν αναρωτιόμαστε ποια εργαλεία χρειαζόμαστε, αλλά ποια ζωή απαιτούν τα εργαλεία AI που ήδη δημιουργούνται. Η εργασία παρουσιάζεται ως παρωχημένη πριν αποφασίσουμε αν θέλουμε να την αλλάξουμε, η δημιουργικότητα ως αυτοματοποιήσιμη πριν συζητήσουμε τι σημαίνει δημιουργία και η ανθρώπινη κρίση ως αναθέσιμη, πριν εξετάσουμε τι σημαίνει ευθύνη. Το «δεν μπορεί να γίνει αλλιώς» λειτουργεί σαν υπνωτικό και αφαιρεί από την κοινωνία τη δυνατότητα να πει όχι.
Η τεχνολογία βέβαια πάντα επηρέαζε την πορεία της ιστορίας. Αλλά ποτέ δεν ήταν ουδέτερη ούτε αυτόνομη. Κάθε της μορφή ενσωμάτωνε τις αξίες εκείνων που τη χρηματοδότησαν και τις ανάγκες εκείνων που τη χρησιμοποίησαν. Η σημερινή τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί εξαίρεση. Δεν είναι ένα κύμα που σαρώνει τον κόσμο, είναι ένα σύστημα που χτίζεται από συγκεκριμένους ανθρώπους, για συγκεκριμένους σκοπούς, μέσα σε συγκεκριμένες οικονομικές συνθήκες.
Ίσως τελικά το πιο ισχυρό χαρακτηριστικό της AI να μην είναι η ικανότητα παραγωγής κειμένου ή εικόνας αλλά η ικανότητα να μας πείθει ότι δεν έχουμε επιλογή απέναντί της. Κι αν υπάρχει ένας μύθος που αξίζει να αμφισβητηθεί δεν είναι ότι οι μηχανές θα γίνουν άνθρωποι αλλά ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να αποφασίσουν τι θέλουν να κάνουν με τις μηχανές.
