Τα 4.000 Ελληνόπουλα που δόθηκαν για υιοθεσία στην Αμερική: Μια ξεχασμένη ιστορία επιστρέφει στο θέατρο

Η παράσταση «Για Τρία Ψυγεία και Ένα Πλυντήριο» φέρνει στη σκηνή του Ολύμπια μια λιγότερο γνωστή ιστορία της μεταπολεμικής Ελλάδας. Χιλιάδες παιδιά που μεγάλωσαν μακριά από τον τόπο γέννησής τους αναζητούν, δεκαετίες αργότερα, την καταγωγή τους και τις συνθήκες υπό τις οποίες αποχωρίστηκαν τις οικογένειές τους.

Στις 6 Νοεμβρίου, στο Δημοτικό Μουσικό Θέατρο Ολύμπια «Μαρία Κάλλας», θα ανέβουν στη σκηνή άνθρωποι που δεν χρειάστηκε να επινοήσουν την ιστορία που πρόκειται να αφηγηθούν. Είναι Έλληνες που υιοθετήθηκαν πριν από πολλές δεκαετίες από οικογένειες του εξωτερικού. Δίπλα τους θα βρίσκονται επαγγελματίες ηθοποιοί και η καθηγήτρια Gonda Van Steen, η γυναίκα που ερευνά εδώ και δεκατέσσερα χρόνια ένα από τα λιγότερο γνωστά κεφάλαια της μεταπολεμικής Ελλάδας. Η παράσταση «Για Τρία Ψυγεία και Ένα Πλυντήριο», σε σκηνοθεσία της Κυριακής Μήτσου, φέρνει στο προσκήνιο τις ζωές χιλιάδων παιδιών που έφυγαν από την Ελλάδα για να μεγαλώσουν στην Αμερική και την Ευρώπη.

Πρόκειται για μια παράσταση-ντοκουμέντο που συνδυάζει προσωπικές μαρτυρίες, ιστορικά αρχεία, κινηματογραφημένο υλικό και θεατρική αφήγηση. Παρουσιάζεται στα ελληνικά, τα αγγλικά και τα ολλανδικά, τρεις γλώσσες που συνδέουν τις διαφορετικές χώρες στις οποίες γεννήθηκαν και μεγάλωσαν αυτά τα παιδιά. Στο καστ συμμετέχουν μεταξύ άλλων, η Έλλη Τρίγγου, ο Γιάννης Κουκουράκης και ο Ιωάννης Αθανασόπουλος. Η παρουσία των ίδιων των υιοθετημένων έχει ιδιαίτερη σημασία. Οι άνθρωποι που έζησαν αυτή την ιστορία συμμετέχουν τώρα στην αφήγησή της.

Σύμφωνα με την έρευνα της Van Steen, καθηγήτριας στο King’s College London, περίπου 4.000 παιδιά από την Ελλάδα στάλθηκαν για υιοθεσία στις Ηνωμένες Πολιτείες μεταξύ 1950 και 1975. Περίπου 600 ακόμη κατέληξαν στην Ολλανδία, ενώ μικρότεροι αριθμοί μεταφέρθηκαν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Οι υιοθεσίες πραγματοποιήθηκαν μέσα από ένα δίκτυο ιδρυμάτων, κοινωνικών υπηρεσιών, διεθνών οργανώσεων και ιδιωτών διαμεσολαβητών, το οποίο αναπτύχθηκε σταδιακά στη μεταπολεμική περίοδο.

Η Ελλάδα εκείνων των χρόνων προσπαθούσε να συνέλθει από την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Η φτώχεια, οι περιορισμένες κοινωνικές παροχές και οι οικογενειακές δυσκολίες καθόριζαν την καθημερινότητα. Για τις ανύπαντρες μητέρες η κατάσταση ήταν συχνά ακόμη δυσκολότερη. Η γέννηση ενός παιδιού εκτός γάμου μπορούσε να οδηγήσει σε κοινωνική αποδοκιμασία, οικογενειακή απόρριψη και οικονομική ανασφάλεια. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η υιοθεσία προέκυπτε μέσα σε συνθήκες τόσο έντονης κοινωνικής και οικονομικής πίεσης, ώστε τίθεται το ερώτημα πόσο ελεύθερη ήταν πραγματικά η συναίνεση της μητέρας.

Στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια ανάμεσα στα παιδιά που έφευγαν βρίσκονταν ορφανά του πολέμου. Αργότερα αυξήθηκαν οι περιπτώσεις παιδιών που είχαν γεννηθεί από ανύπαντρες γυναίκες. Η έρευνα έδειξε ότι ο χαρακτηρισμός «ορφανό», ο οποίος συχνά συνόδευε τις διεθνείς υιοθεσίες, δεν ανταποκρινόταν πάντοτε στην πραγματικότητα. Πολλά παιδιά είχαν εν ζωή βιολογικούς γονείς. Ο αποχωρισμός τους μπορούσε να συνδέεται περισσότερο με τις κοινωνικές συνθήκες παρά με την απουσία οικογένειας.

Η Van Steen έχει εξετάσει ιδιαίτερα το ζήτημα της συναίνεσης. Μια υπογραφή σε ένα έγγραφο δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι η απόφαση μιας μητέρας πάρθηκε χωρίς πίεση. Χρειάζεται να γνωρίζουμε ποιες επιλογές είχε, ποιος την ενημέρωσε και αν κατανοούσε τις συνέπειες της υιοθεσίας. Η διάκριση είναι ουσιαστική, γιατί διαφορετική είναι η απόφαση μιας γυναίκας που επιλέγει να δώσει το παιδί της και διαφορετική εκείνης που αδυνατεί να το μεγαλώσει επειδή η κοινωνία δεν της προσφέρει πραγματική υποστήριξη.

Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού πολλές αμερικανικές οικογένειες επιθυμούσαν να υιοθετήσουν παιδιά. Οι ελληνικές υιοθεσίες εντάχθηκαν σε μια ευρύτερη μεταπολεμική διαδικασία, με κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις. Οι μηχανισμοί ελέγχου ωστόσο δεν ήταν πάντοτε επαρκείς. Η ιστορική έρευνα έχει αναδείξει προβληματική τήρηση αρχείων, ελλιπή εποπτεία και αμφισβητούμενες πρακτικές. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι υιοθεσίες ήταν παράνομες. Πολλά παιδιά μεγάλωσαν σε οικογένειες που τους πρόσφεραν αγάπη και ασφάλεια. Η θετική εμπειρία της ανατροφής τους όμως δεν ακυρώνει τα ερωτήματα για όσα είχαν προηγηθεί.

Για αρκετούς υιοθετημένους αυτά τα ερωτήματα εμφανίστηκαν στην ενήλικη ζωή. Ένα πιστοποιητικό γέννησης, μια παλιά φωτογραφία ή ένα ελληνικό όνομα αποτελούσαν συχνά τα μοναδικά στοιχεία για την αναζήτηση της βιολογικής οικογένειας. Άνθρωποι που δεν γνώριζαν ελληνικά χρειάστηκε να επικοινωνήσουν με δημόσιες υπηρεσίες και να αναζητήσουν αρχεία δεκαετιών. Κάποιοι κατάφεραν να βρουν συγγενείς. Άλλοι εξακολουθούν να αναζητούν απαντήσεις. Η ανάγκη να γνωρίσουν την καταγωγή τους δεν σημαίνει ότι αμφισβητούν την αγάπη των θετών γονιών τους. Πρόκειται για ένα διαφορετικό μέρος της προσωπικής τους ιστορίας.

Με τα χρόνια, η αναζήτηση απέκτησε και θεσμική διάσταση. Η Van Steen και η οργάνωση Nostos for Greek Adoptees εργάστηκαν για τη διευκόλυνση της ανάκτησης της ελληνικής ιθαγένειας. Το 2025 σημειώθηκε σημαντική πρόοδος στη σχετική διαδικασία. Τον Σεπτέμβριο του 2026, η καθηγήτρια ανέφερε ότι περίπου 500 υιοθετημένοι επιθυμούσαν να ανακτήσουν την ελληνική ιθαγένεια και περίπου 60 είχαν ήδη ολοκληρώσει τη διαδικασία. Για ορισμένους, αυτό σημαίνει τη δυνατότητα να ζήσουν στην Ελλάδα ή να βρίσκονται κοντά σε συγγενείς που ανακάλυψαν ύστερα από δεκαετίες.

Η παράσταση στο Ολύμπια επιστρέφει σε αυτή την ιστορία αξιοποιώντας τις μαρτυρίες και το αρχειακό υλικό. Η δραματουργία των Κυριακής Μήτσου, Ρομίνας Σπυράκη και Ρενάτας Σωφρονά περιλαμβάνει κινηματογραφημένες συμμετοχές και τη «Χορωδία των Φωνών της Κοινότητας Υιοθεσίας». Η ιστορία των διακρατικών υιοθεσιών πάντως, δεν πρέπει να συγχέεται με τις οργανωμένες μετακινήσεις παιδιών κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου. Πρόκειται για διαφορετικές ιστορικές διαδικασίες, που απαιτούν ξεχωριστή τεκμηρίωση.

Η παράσταση δεν μπορεί να αποκαταστήσει τα χαμένα αρχεία ούτε να απαντήσει στις προσωπικές αναζητήσεις όλων αυτών των ανθρώπων. Μπορεί όμως να επαναφέρει στη δημόσια συζήτηση μια ιστορία που αφορά την ευθύνη των θεσμών απέναντι στα παιδιά και στις οικογένειές τους. Εβδομήντα χρόνια αργότερα, ορισμένοι από τους ανθρώπους που υιοθετήθηκαν εξακολουθούν να ζητούν κάτι πολύ συγκεκριμένο: να μάθουν τι συνέβη όταν ήταν πολύ μικροί για να έχουν λόγο στη ζωή τους.