Γιώργος Παπαγεωργίου: «Η τέχνη δεν παρηγορεί. Ξυπνάει»

Δεν του ζητάς να σου εξηγήσει. Τον ακούς. Ο Γιώργος Παπαγεωργίου δεν μιλάει για να πείσει, ούτε για να υπερασπιστεί κάτι. «Η τέχνη δεν παρηγορεί. Ξυπνάει». Μιλάει όπως μιλάνε οι άνθρωποι όταν έχουν φτάσει σε ένα σημείο όπου δεν έχει πια νόημα να κρύβονται πίσω από ρόλους. Όχι γιατί τους έπεσαν, αλλά γιατί τους ξεπέρασαν. Υπάρχουν δύο στιγμές που ο Γιώργος Παπαγεωργίου ανεβαίνει στη σκηνή. Η μία είναι για να μιλήσει. Η άλλη για να χαθεί μέσα στη μουσική.

Στη Θεσσαλονίκη, στο 1984, στέκεται μόνος απέναντι στη μνήμη. Το 1984 δεν το ανεβάζει σαν παράσταση. Το κουβαλάει σαν εμπειρία. Σαν κάτι που του συνέβη και που, αν δεν ειπωθεί, κινδυνεύει να χαθεί μαζί με τη μνήμη του. Μιλάει σαν άνθρωπος που έχει δει το τέλος και επιμένει να το περιγράφει, όχι για να πείσει, αλλά για να μην ξεχαστεί. Εκεί η φωνή χαμηλώνει, οι λέξεις βαραίνουν, η σιωπή γίνεται μέρος της αφήγησης. Δεν υπάρχει διαφυγή μόνο κατάθεση. Δεν παίζει τον Winston Smith. Τον θυμάται. Και μέσα από αυτή τη μνήμη περνούν όλοι οι άλλοι: οι φωνές, οι ρόλοι, οι απώλειες, η ήττα, η ανάγκη να ειπωθεί η αλήθεια έστω και καθυστερημένα.

Στην Αθήνα, στον Σταυρό του Νότου, τα πράγματα μοιάζουν αλλιώς. Εκεί δεν υπάρχει μοναξιά, αλλά σώματα. Δεν υπάρχει μνήμη, αλλά ένταση. Το ετήσιο live του Παπαγεωργίου με τους Polkar δεν είναι συναυλία με την τυπική έννοια. Είναι πανηγύρι. Με ένταση, ιδρώτα, καφριλίκι και εκείνη την εφηβική ανάγκη να χαθείς λίγο μέσα στον θόρυβο για να μη σε καταπιεί η σκέψη.

Κι όμως, οι δύο αυτές στιγμές δεν είναι αντίθετες. Είναι συμπληρωματικές. Η σιωπή του 1984 και η ένταση του live μιλούν για το ίδιο πράγμα: την ανάγκη να παραμείνεις παρών σε μια εποχή που όλα σε σπρώχνουν να αποσυρθείς. Ο Παπαγεωργίου δεν διαλέγει ανάμεσα στο θέατρο και τη μουσική. Διαλέγει και τα δύο. Όχι ως καριέρα, αλλά ως στάση ζωής. Τη θεατρική σκηνή ως χώρο κατάθεσης και το stage ενός live ως χώρο εκτόνωσης. Λίγο πριν ανέβει στη σκηνή, στον Σταυρό του Νότου, μου μίλησε για την τέχνη όχι σαν παρηγοριά, αλλά σαν πράξη αφύπνισης. Για τη μουσική σαν επιστροφή στο σώμα, στην εφηβεία, σε εκείνη την ηλικία όπου δεν ήξερες τι κάνεις, αλλά ήσουν ζωντανός. Για τις αποτυχίες που αποδείχθηκαν πιο χρήσιμες από τις επιτυχίες. Για το χιούμορ ως άμυνα απέναντι στο βάρος. Αυτό που ακολουθεί δεν είναι συνέντευξη. Είναι κατάθεση. Και σε μια εποχή όπου όλοι μιλούν ταυτόχρονα, η κατάθεση ενός ανθρώπου που λέει απλώς «αυτό μου συνέβη», είναι ίσως το πιο πολιτικό πράγμα που μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος

– Υπάρχουν στιγμές που καταλαβαίνεις ότι αυτό που κάνεις δεν είναι δουλειά, αλλά ανάγκη. Το “1984” για σένα πότε έγινε ανάγκη; Από την αρχή. Δεν το είδα ποτέ σαν έναν τίτλο στο πρόγραμμα της σεζόν. Το είδα σαν κάτι που αν δεν το κάνω, θα μου μείνει βάρος. Υπάρχουν έργα που τα διαλέγεις και έργα που σε διαλέγουν.Το “1984” με διάλεξε. Είναι κάτι που αισθάνθηκα ότι πρέπει να ειπωθεί τώρα, όχι γιατί είναι επίκαιρο, αλλά γιατί είναι τρομακτικά προφητικό. Για μένα δεν είναι παράσταση. Είναι θέση.

– Θέση απέναντι σε τι;
Απέναντι στον φόβο. Στην παραίτηση. Στο “έτσι είναι τα πράγματα”. Το1984 σου λέει ότι τίποτα δεν γίνεται ξαφνικά. Όλα γίνονται λίγο-λίγο. Και αυτό είναι το πιο επικίνδυνο.

– Δεν το ανεβάζεις όμως με τον κλασικό τρόπο. Γιατί;
Γιατί δεν ήθελα να κρυφτώ πίσω από μια θεατρική σύμβαση. Είναι ένας μονόλογος, αλλά όχι μόνο αυτό. Παίζω όλους τους ρόλους, υπάρχει ζωντανή μουσική, live looping, ηχοτοπία. Όλα συμβαίνουν μπροστά σου. Δεν υπάρχει απόσταση ασφαλείας.

– Στη σκηνή δεν ανεβαίνεις σαν ηθοποιός. Μοιάζεις να ανεβαίνεις σαν μάρτυρας.
Έτσι το νιώθω. Ο Winston δεν αφηγείται. Καταθέτει. Μιλάει σαν κάποιος που τα έχει ζήσει όλα και ξέρει ότι δεν έχει πια τίποτα να χάσει.

– Και μιλάει σε εμάς, όχι για να μας πείσει, αλλά για να μη μείνει μόνος.
Ναι. Το κοινό δεν είναι θεατής. Είναι ο τελευταίος άνθρωπος που μπορεί να ακούσει. Και αυτό αλλάζει τα πάντα. Ο Winston είναι ένας άνθρωπος μετά την καταστροφή. Έχει λυγίσει, έχει αποχαυνωθεί, αλλά θυμάται. Και μιλάει στο κοινό σαν να του λέει: αυτό μου συνέβη. Δεν παίζω τους χαρακτήρες όπως “είναι”. Τους παίζω όπως τους θυμάται.

– Η μνήμη είναι το τελευταίο καταφύγιο του ανθρώπου ή το πρώτο του τραύμα;
Και τα δύο. Η μνήμη είναι επικίνδυνη, γιατί δεν είναι αντικειμενική. Αλλά είναι αληθινή. Είναι ανθρώπινη. Και γι’ αυτό έχει δύναμη. Και όποιος την ελέγχει, ελέγχει και εμάς. Αυτό λέει το έργο. Και αυτό ζούμε.

– Φοβήθηκες ότι το κοινό ίσως δεν είναι έτοιμο;
Ναι. Πολύ. Ζούμε σε μια εποχή όπου όλα καταναλώνονται γρήγορα. Αναρωτήθηκα αν υπάρχει χώρος για ένα πολιτικό μανιφέστο, για κάτι βαρύ, χωρίς χιούμορ εύκολης εκτόνωσης. Αν υπάρχει χώρος για σιωπή, για σκέψη, για κάτι που δεν “καταναλώνεται”. Τελικά ο κόσμος ήταν πιο έτοιμος απ’ όσο νόμιζα.

– Τι σου απάντησε ο κόσμος;
Με σιωπή. Και αυτή ήταν η πιο καθαρή απάντηση που θα μπορούσα να πάρω. Από ανθρώπους που μου είπαν ότι μετά την παράσταση έμειναν μισή ώρα χωρίς να μιλάνε. Αυτό δεν είναι επιτυχία. Είναι ευθύνη.

– Ο θυμός σήμερα μοιάζει να υπάρχει παντού, αλλά…
Ναι. Είναι θυμός χωρίς πράξη. Οργή χωρίς διέξοδο. Οργή, που δεν ενεργοποιείται. Δεν γίνεται πράξη. Υπάρχει μια γενικευμένη παραίτηση. Και αυτό είναι πιο επικίνδυνο από τον θυμό.

– Τι είναι αυτό που σε πληγώνει περισσότερο σήμερα;
Η αναξιοπρέπεια. Όχι μόνο πολιτικά. Αισθητικά. Υπαρξιακά. Νιώθω ότι μας υποτιμούν. Και ότι κάποιοι το έχουν αποδεχτεί, επειδή έχουν συμφέρον.

– Παλιά υπήρχαν ιδέες που ένωναν. Σήμερα τι υπάρχει;
Μικρές παρέες. Νησίδες ανθρώπων που προσπαθούν να κρατήσουν κάτι ζωντανό. Δεν είναι λίγο. Αλλά δεν είναι πια μαζικό. Ο ευαίσθητος άνθρωπος μένει μόνος. Χωρίς μεγάλες συλλογικότητες. Μια προσπάθεια να υπάρξει κάτι αληθινό.

– Η τέχνη μπορεί να κάνει κάτι απέναντι σε αυτό;
Η τέχνη δεν λύνει προβλήματα. Δεν είναι παρηγοριά Η τέχνη δεν είναι «όπιο του λαού». Το ποδόσφαιρο και η θρησκεία μπορεί να λειτουργούν έτσι. Η τέχνη ξυπνάει συνειδήσεις, είναι αφύπνιση. Και γι’ αυτό τη φοβούνται. Γι’ αυτό βλέπεις λογοκρισίες, απαγορεύσεις, φίμωση. Η τέχνη θυμίζει στον άνθρωπο ότι δεν είναι μόνο καταναλωτής.

– Το live στο Σταυρό του Νότου μοιάζει περισσότερο με τελετουργία παρά με συναυλία.
Είναι ουσιαστικά αυτό που κάνουμε κάθε χρόνο, καθιερωμένο πια στον Σταυρό του Νότου. Ένα ολονύκτιο γλέντι. Παίζουμε τραγούδια στο σκοτάδι και δίνουμε ιδρώτα. Θα έχει «σκοτεινό πόλεμο», θα έχει και καφριλίκι. Γιατί αλλιώς δεν αντέχεται η ζωή. Θα παίξουμε νέα τραγούδια, που τα έχουμε δουλέψει πολύ, τα τεστάραμε ήδη στο Κύτταρο και χάρηκα πάρα πολύ με αυτό που πήραμε πίσω από τον κόσμο.

– Όταν μιλάς για τη μουσική, αλλάζει το πρόσωπό σου…
Γιατί τα live είναι επιστροφή στην εφηβεία μου. Εκεί που δεν ήξερα τι κάνω, αλλά ήμουν ζωντανός. Με τους Polkar ξαναβρίσκω αυτό το πρόσωπο.

– Πως δημιουργήθηκαν οι Polkar; Το 2013, στη Θεσσαλονίκη. Υπήρχε μια ερωτική αφορμή, ένα κορίτσι που με αγνοούσε παγερά. Βρήκα έναν φίλο, κάναμε κομμάτια, ένα μικρό live σε μπαρ. Εκείνη δεν ήρθε ποτέ. (γέλια) Αλλά ήρθαν πολλά άλλα παιδιά, ακούγοντας το live. Κι εκεί είπαμε: “Ρε, το είχαμε. Περνάμε ωραία. Δεν το ξανακάνουμε;” Με άλλα λόγια οι Polkar γεννήθηκαν από έναν έρωτα που δεν έγινε. Και ήταν η πιο σημαντική αποτυχία μου. Κάποιες αποτυχίες σε φτιάχνουν.

– Το χιούμορ σου είναι άμυνα ή στάση ζωής;
Άμυνα. Αν δεν αυτοσαρκαστώ, θα με πλακώσει το βάρος. Άλλο να είσαι σοβαρός κι άλλο σοβαροφανής. Ο σοβαροφανής φοβάται να τσαλακωθεί. Αυτός που τσαλακώνεται είναι ελεύθερος άνθρωπος, και σίγουρα πιο ελεύθερος καλλιτέχνης. Νομίζω ότι επειδή στα τραγούδια μας υπάρχει αυτοσαρκασμός, έλλειψη σοβαροφάνειας, ο κόσμος μπορεί να νομίζει ότι είμαι ένας άνθρωπος που βάζει το κέφι και την αισιοδοξία σε πρώτη γραμμή. Όμως το χρησιμοποιώ σαν ασπίδα. Αν δεν έχω χιούμορ στη ζωή μου και αν δεν υπάρχει αυτός ο διαρκής αυτοσαρκασμός, φοβάμαι ότι θα καταρρεύσω.

Ποια μουσική κουβαλάς σαν μνήμη;
Τα ’90s. Radiohead. Το Paranoid Android είναι από αυτά που το ακούω από τότε που βγήκε μέχρι σήμερα, πάντα λειτουργεί. Μου θυμίζει ότι κάτι τελείωνε και κάτι άλλο άρχιζε, χωρίς να ξέρουμε τι.

– Έχεις μετανιώσει για κάτι που δεν έκανες;
Ναι. Έχω μετανιώσει που δεν έκανα πιτσιρικάς όσα ταξίδια “έπρεπε” να κάνω. Όταν είσαι μικρός έχεις άλλη άγνοια, άλλο χρόνο, άλλη ελευθερία. Δεν τα εκμεταλλεύτηκα.

– Σκηνοθέτης, ηθοποιός ή τραγουδιστής;
Δεν μπορώ να τα ξεχωρίσω. Και στα τρία αφοσιώνομαι ολοκληρωτικά. Όταν δημιουργώ, είμαι ολόκληρος εκεί.

– Τι άνθρωπος είσαι τελικά;
Άνθρωπος που δεν αντέχει να είναι μόνο θεατής.

Photo: Παναγιώτης Γιαννούτσος / taphteam