Σε μια εποχή όπου η κλιματική κρίση έχει γίνει οικείο σύνθημα —ένα φόντο τόσο συνηθισμένο που κινδυνεύει να καταντήσει λευκός θόρυβος— ο Γιώργος Αυγερόπουλος επιλέγει να σταθεί στο σημείο εκείνο που κανείς σχεδόν δεν κοιτά. Το permafrost. Το παγωμένο έδαφος της Αρκτικής που λειτουργούσε για χιλιετίες σαν ένα τεράστιο φυσικό αρχείο της Γης, και που σήμερα λιώνει με έναν ήχο που, όπως περιγράφει ο ίδιος, θυμίζει «κάτι που καταρρέει εκ των έσω». Με την ταινία του Mankind’s Folly («Η Ύβρις της Ανθρωπότητας»), ο δημιουργός επιστρέφει όχι απλώς ως παρατηρητής, αλλά ως μάρτυρας μιας σιωπηλής, αργής έκρηξης που αλλάζει – ανεπίστρεπτα – το κλίμα του 21ου αιώνα. Και μέσα από αυτό το σκοτεινό παράθυρο, θέτει το πιο επείγον ερώτημα του παρόντος: όχι “τι συμβαίνει εκεί έξω”, αλλά “πόσο ακόμη μπορούμε να αγνοούμε το κόστος του τρόπου ζωής μας;” Στη δημοσιογραφική προβολή της νέας του ταινίας, έμαθα για πρώτη φορά τι σημαίνει permafrost, τι συμβαίνει πια στο permafrost και ποιες οι επιπτώσεις στον πλανήτη και κατά συνέπεια στις ζωές όλων μας.
Η επόμενη ταινία του θα επικεντρώνεται στην κλιματική κρίση στη λεκάνη της Μεσογείου και θα έχει τίτλο “Inferno”. Ας μιλήσουμε, όμως, για το “MANKIND’S FOLLY” που θα βγει στις κινηματογραφικές αίθουσες την Πέμπτη 15 Ιανουαρίου και το οποίο, το φθινόπωρο που μας πέρασε, απέσπασε τον Ειδικό Έπαινο της Επιτροπής (Special Commendation) στην κατηγορία Ντοκιμαντέρ του Prix Europa 2025, ενός από τα σημαντικότερα φεστιβάλ οπτικοακουστικών παραγωγών της Ευρώπης.
– Πώς αποφάσισες ότι το θέμα της νέας ταινίας σου θα είναι αυτό που συμβαίνει στο permafrost, στην Αρκτική;
Ήθελα να κάνω κάτι για την κλιματική κρίση γιατί θεωρώ ότι είναι το πιο σημαντικό θέμα του καιρού μας. Το 2021, ψάχνοντας μανιωδώς από πού να το πιάσω, πέφτω πάνω σε ένα δημοσίευμα της Washington Post για το permafrost, που με μάγεψε. Μέχρι τότε δεν ήξερα τι είναι το permafrost, παρότι είχα δουλέψει στην Αρκτική το 2007 – 2008 δηλαδή επί Εξάντα, και ξεκίνησα να το ψάχνω. Προχωρώντας την μελέτη σχετικά αντιλήφθηκα ότι πρόκειται για μια νέα πίστα στην κλιματική κρίση. Δεν λιώνουν πια οι πάγοι αλλά το επί χιλιετηρίδες παγωμένο έδαφος της Αρκτικής και καταρρέουν ολόκληρες περιοχές. Όσο μελετάς τόσο ανακαλύπτεις ότι αυτή δεν είναι μιας τοπικής εμβέλειας καταστροφή αλλά ένα πολυσύνθετο, παγκόσμιο πρόβλημα.
– Γιατί πολυσύνθετο;
Το permafrost που είχε «φυλακίσει» μέσα του την εποχή των μαμούθ, πλέον καθώς λιώνει ξερνάει τεράστιες ποσότητες αρχαίας οργανικής χλωρίδας και πανίδας που τώρα πια σαπίζει απελευθερώνοντας διοξείδιο του άνθρακα και μεθανίου. Όταν μάλιστα διάβασα ότι οι πετρελαϊκές εταιρείες φτιάχνουν ειδικές συσκευές που τοποθετούν κάτω από τις βαριές εγκαταστάσεις τους προκειμένου να κρατήσουν το permafrost παγωμένο ώστε να τις αντέχει τότε σιγουρεύτηκα ότι αυτό είναι το θέμα που θέλω να παρουσιάσω. Και κάτι τελευταίο: όταν ξεκίνησε ο πόλεμος στην Ουκρανία βγήκε ο Γκουτιέρες και έκανε ένα διάγγελμα στο οποίο χρησιμοποιεί απίστευτες εκφράσεις όπως «κρατάω στα χέρια μου τον άτλαντα του ανθρώπινου πόνου» αναφερόμενος στην έκθεση της IPPC (Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή) και «οι παγκόσμιοι ηγέτες είναι υπεύθυνοι για τον εμπρησμό του ενός και μοναδικού μας σπιτιού». Δεν πίστευα στα αυτιά μου, το θυμάμαι σαν τώρα. Να πούμε εδώ ότι τέτοιου είδους εκφράσεις δεν συνηθίζονται σε επίσημα διαγγέλματα. Στα mainstream media, το θέμα πέρασε στα ψιλά, καθώς μόλις είχε ξεσπάσει ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας.
– Ανέφερες ότι οι ίδιες οι πετρελαϊκές εταιρείες πασχίζουν τεχνητά να κρατήσουν παγωμένο το permafrost. Είναι αυτό μια λύση ή κυνηγούν την ουρά τους;
Το να φτιάχνεις ειδικές συσκευές -τις thermosyphon- προκειμένου να κρατήσεις το έδαφος τεχνητά παγωμένο και σκληρό ούτως ώστε να αντέχει τις βαριές εγκαταστάσεις σου για να συνεχίζεις να πραγματοποιείς εξορύξεις, μια διαδικασία δηλαδή που ευθύνεται για το λιώσιμο του, είναι μια παραδοξότητα που όμως καθρεφτίζει την ανθρώπινη απληστία και δείχνει ξεκάθαρα ότι πλέον έχουμε περάσει μια κόκκινη γραμμή πιέζοντας τον πλανήτη στα όρια του και πέρα απ’ αυτά.
– Πόσο καιρό συμβαίνει αυτό στην Αρκτική;
Δεν ξεκίνησε σήμερα προφανώς, αλλά τώρα πια «τρέχει» με τρομερό ρυθμό. Είναι αδιανόητο να το βλέπεις να συμβαίνει μπροστά σου. Αν πας στην Αρκτική το καλοκαίρι απλώς βλέπεις τις απίστευτες ροές λάσπης, βλέπεις το permafrost να λιώνει -κάνοντας μάλιστα ένα πολύ χαρακτηριστικό, τρομακτικό ήχο- μπροστά στα μάτια σου. Οι ίδιοι οι κάτοικοι λένε ότι η γη πέφτει. Εκεί συνειδητοποιείς ότι μάλλον δεν τα πάμε πολύ καλά. Θεωρούμε ότι μπορούμε να συνεχίσουμε να ζούμε όπως ζούμε και να συνεχίσουμε να κάνουμε ό,τι κάνουμε -και με ακόμη μεγαλύτερη ένταση- χωρίς να υπάρχει καμιά επίπτωση.
– Ποιες δυσκολίες υπήρξαν κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων και πώς τις διαχειριστήκατε;
Όταν ξεκινήσαμε θεωρούσαμε ότι η μεγαλύτερη δυσκολία θα είναι τα γυρίσματα στη Σιβηρία εξαιτίας της γεωπολιτικής συνθήκης. Αυτή τη στιγμή η Ελλάδα και γενικά η Ευρώπη δεν τα έχει καλά με τη Ρωσία επομένως να γυρίσεις σε ρωσικό έδαφος μια ταινία για την ευρωπαϊκή αγορά είναι πάρα πολύ δύσκολο. Αποφασίσαμε λοιπόν να ξεκινήσουμε με τα γυρίσματα στην Αλάσκα θεωρώντας ότι θα είναι πιο εύκολο. Έτσι στείλαμε τα πρώτα mail προς τα εκεί εξηγώντας τι θέλουμε να κάνουμε και τι θα χρειαστούμε. Για μήνες δεν υπήρχε καμία εξέλιξη, όμως. Μιλάμε για πολύ απομακρυσμένες και πολύ κλειστές, μικρές κοινότητες ιθαγενών που δεν μπορούν να καταλάβουν τι δουλειά έχει ένας Έλληνας στην Αλάσκα και γιατί θέλει να ασχοληθεί με αυτό το θέμα. Ο τρόπος που λειτουργούν είναι πολύ διαφορετικός από τον δικό μας. Πρέπει λοιπόν να αποκτήσεις την εμπιστοσύνη τους κι αυτό ακριβώς κάναμε. Άλλωστε και στην Αλάσκα και στη Σιβηρία είχαμε ντόπιους συνεργάτες. Επιπλέον, οι άνθρωποι στις κοινότητες αυτές παίρνουν μερίσματα για τη χρήση της γης τους από τις πετρελαϊκές, που μπορεί να φτάνουν τα 70.000 δολάρια ανά άτομο, πράγμα που τους εμποδίζει να μιλήσουν ειλικρινά για τη σχέση τους με την πετρελαϊκή βιομηχανία.
Για να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα πρέπει να καταλάβουμε πού ακριβώς έγκειται το πρόβλημα και τι το προκαλεί. Έχουμε έναν πλανήτη που έχει φτάσει στα όρια του. Αρχίζουν λοιπόν να δημιουργούνται ερωτήματα για τον τρόπο που ζούμε καθώς είναι δεδομένο ότι εμείς το προκαλούμε όλο αυτό.
Στη Σιβηρία είχαμε ρώσικο συνεργείο κι όλα ήταν έτοιμα ώστε να πάω κι εγώ στον τόπο των γυρισμάτων, στην άκρη του κόσμου. Τότε άρχισε να κυκλοφορεί στο ΥΠ.ΕΞ. της Ρωσίας μια λίστα με ανεπιθύμητα Μέσα μεταξύ των οποίων ήταν η ΕΡΤ, το ARTE, σχεδόν όλοι οι συμπαραγωγοί μας. Έτσι ξεκίνησαν όσοι είχαν συμφωνήσει να δώσουν συνέντευξη, να ρωτάνε για την παρουσία του «ξένου» -εγώ ήμουν αυτός- και για την άδεια γυρισμάτων την οποία δεν είχαμε γιατί πολύ απλά δεν θα μας την έδιναν. Σε αυτό το πλαίσιο πήραμε τη σοφή, κατά τη γνώμη μου, απόφαση να μην διακινδυνεύσουμε το να χαθεί το γύρισμα και να πραγματοποιηθεί αυτό από το ρωσικό συνεργείο δουλεύοντας όπως δουλεύαμε επί κορονοϊού. Ήταν μια ζόρικη κατάσταση. Πραγματοποιούταν calls όπου εγώ ήμουν ήδη στην Αλάσκα, το συνεργείο στη Σιβηρία, ο Βλαντ, ο ρώσος line producer στη Γαλλία, η Αναστασία (σ.σ. Σκουμπρή) στην Ελλάδα. Παρότι ήταν αντικειμενικά δύσκολο, ακόμη και για να βρούμε κοινή διαθέσιμη ώρα να πραγματοποιηθούν, είχα και έχω απόλυτη εμπιστοσύνη στους συνεργάτες μου. Το συγκεκριμένο project πέθανε και αναστήθηκε 2-3 φορές. Είναι από τα πιο δύσκολα πράγματα που έχω κάνει ποτέ μου.
– Καθώς το permafrost λιώνει, αποψύχεται ό,τι είχε συντηρηθεί εντός του δηλαδή χλωρίδα και πανίδα χιλιετιών. Τι πιθανές επιπτώσεις συνεπάγεται αυτό;
Είμαστε απροστάτευτοι ως ανθρωπότητα. Στην ταινία παρουσιάζεται η επιδημία άνθρακα που ξέσπασε το 2016, μιας νόσου που είχε εξαλειφθεί στη Ρωσία εδώ και 70 χρόνια. Το 2016 έκανε επανεμφάνιση όταν βγήκε στην επιφάνεια το κουφάρι ενός ταράνδου που έφερε το βακτήριο του άνθρακα. Εξαιτίας αυτού μολύνθηκαν ζώα και πέθανε ένα παιδί. Σε όλα τα εργαστήρια της Αλάσκας και της Σιβηρίας οι επιστήμονες ασχολούνται με το τι μπορεί να εμφανιστεί ξανά. Οι επιστήμονες παίρνουν τακτικά δείγματα από το permafrost για να εξετάσουν τι υπάρχει μέσα του. Πολλές φορές αυτό που ξεπαγώνει επανεργοποιείται και αναπαράγεται. Οι επιστήμονες θέλουν να ξέρουν από τι μπορεί να κινδυνεύσει η ανθρωπότητα και πώς μπορούμε να προστατευτούμε. Τι θα γίνει αν ένας αρχαίος ιός αναβιώσει και μεταλλαχθεί μαζί με έναν σύγχρονο ιό; Δεν έχουμε απάντηση. Στη Σιβηρία υπάρχουν τουλάχιστον πέντε εργαστήρια που ασχολούνται μόνο με αυτό το αντικείμενο. Πρόκειται για μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις στην επιστήμη, αυτή τη στιγμή. Μπορεί όλα αυτά να μοιάζουν με επιστημονική φαντασία, αλλά είναι έρευνα. Και μεγαλύτερη επίπτωση είναι ότι η αρχαία οργανική ύλη σαπίζει στο σήμερα απελευθερώνοντας διοξείδιο του άνθρακα και μεθάνιο στην ατμόσφαιρα αλλάζοντας έτσι το κλίμα του 21ου αιώνα. Οι επιστήμονες υπολογίζουν ότι αν λιώσει το permafrost, τα αέρια του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα θα τριπλασιαστούν.
– Είναι σοκαριστικές οι συγκεκριμένες σκηνές της ταινίας.
Μια από τις πιο σοκαριστικές εικόνες που αντικρίσαμε ήταν λίμνες στην Αρκτική που βράζουν, που βλέπεις τις μπουρμπουλήθρες στο νερό τους. Αυτό συμβαίνει γιατί στο βυθό τους σαπίζει αρχαία οργανική ύλη και η αποσύνθεση αυτή συντελείται αναερόβια συνεπώς παράγει μεθάνιο το οποίο ανεβαίνει στην επιφάνεια και απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα. Οι επιστήμονες το απομονώνουν για να αποδείξουν ότι είναι όντως εύφλεκτο μεθάνιο και του βάζουν φωτιά. Υπάρχουν και πιο ψυχεδελικές σκηνές από αυτές που παίζουν στο ντοκιμαντέρ δηλαδή φωτιά στο νερό, φωτιά στον πάγο, που μοιάζουν σαν εξώφυλλο των Pink Floyd. Αυτές οι εικόνες εκδηλώθηκαν κυρίως στη Σιβηρία, που η Σιβηρία αποτελεί το μεγαλύτερο τμήμα της Αρκτικής. Το ρεζουμέ είναι πως καθώς λιώνει το permafrost εκεί όπου πραγματοποιείται αναερόβια αποσύνθεση, εκλύονται τεράστιες ποσότητες μεθανίου. Αν δεν υπάρχει διέξοδος – -αν δεν υπάρχει λίμνη- έχουμε έκρηξη από μέσα προς τα έξω, ανοίγοντας τεράστιους κρατήρες. Έχουν παρατηρηθεί 17 τέτοιοι κρατήρες στη Σιβηρία το τελευταίο διάστημα. Φαντάσου εκεί που γίνεται η έκρηξη να υπήρχε για παράδειγμα μια στρατιωτική μονάδα.
– Κι όλα αυτά που παρακολουθούμε στην ταινία συμβαίνουν σε δύο χώρες τόσο ανταγωνιστικές μεταξύ τους, στις ΗΠΑ και στη Ρωσία.
Δεν ήταν τυχαία η επιλογή μου, θα μπορούσαν να γίνουν κι αλλού τα γυρίσματα. Όμως για μένα είναι συμβολικό. Ο Βερίγγειος Πορθμός είναι σημείο που χωρίζει δύο κόσμους αλλά και στους δύο αυτούς κόσμους οι απλοί άνθρωποι ζουν τα ίδια προβλήματα.
– Παράλληλα, λόγω ανταγωνισμού είναι κι ένας αγώνας δρόμου για το ποιος θα επικρατήσει;
Η κούρσα για τους ορυκτούς πόρους της Αρκτικής είναι σαφώς ένα πεδίου ανταγωνισμού. Όπως επίσης και η στρατικοποίηση της περιοχής είναι ένα πεδίο ανταγωνισμού, όπως και οι θαλάσσιοι δρόμοι. Όσον αφορά τα ορυκτά καύσιμα προελαύνουν οι ρωσικές και οι αμερικανικές εταιρείες, σαν να μην υπάρχει αύριο. Όλα τα μυαλά του πλανήτη είναι στο πώς θα εξορύξουν πετρέλαιο από ένα ασταθές περιβάλλον. Κι έχεις και τον Τραμπ να βγαίνει και να λέει “Drill, baby, drill”.
– Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί η κατάσταση που έχει δημιουργηθεί;
Για να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα πρέπει να καταλάβουμε πού ακριβώς έγκειται το πρόβλημα και τι το προκαλεί. Έχουμε έναν πλανήτη που έχει φτάσει στα όρια του. Αρχίζουν λοιπόν να δημιουργούνται ερωτήματα για τον τρόπο που ζούμε καθώς είναι δεδομένο ότι εμείς το προκαλούμε όλο αυτό. Η κλιματική κρίση είναι ανθρωπογενής. Θα πρέπει λοιπόν να πιάσουμε το ζήτημα από την αρχή του και να παραδεχτούμε ότι το πρόβλημα είναι το σύστημα με το οποίο έχουν οργανωθεί οι κοινωνίες μας, δηλαδή ο καπιταλισμός. Το ερώτημα που τρέχει αυτή τη στιγμή σε όλα τα μεγάλα πανεπιστήμια ανά τον κόσμο είναι αν μπορεί ο καπιταλισμός να αναμορφωθεί και να λειτουργήσει με τρόπο που θα είναι συμβατός με τη φύση ή θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι ήταν ένα τεράστιο λάθος και να ανακαλύψουμε ένα νέο σύστημα με το οποίο θα οργανώσουμε τις κοινωνίες μας ή τουλάχιστον ότι έχει μείνει απ’ αυτές. Εδώ υπάρχει σαφώς μια σύγκρουση ιδεών. Η μια σχολή σκέψης λέει ότι ναι μπορεί να αναδιαμορφωθεί ο καπιταλισμός χάρη στην αγορά. Με άλλα λόγια υποστηρίζει πως όσες εταιρείες βρεθούν στην πρωτοπορία προτείνοντας συμβατές με τη φύση, καινοτόμες λύσεις θα είναι κι αυτές που έχουν μεγάλο κέρδος. Η άλλη σχολή σκέψης λέει ότι αυτό είναι αδύνατον γιατί ο καπιταλισμός λειτουργεί πάντα με τον ίδιο τρόπο δηλαδή λεηλατώντας τους πόρους και φέρνοντας τον πλανήτη στα όρια του και αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει. Ως κοινωνίες ανά τον κόσμο έχουμε φτάσει σε ένα σημείο που πρέπει να αναζητήσουμε ένα νέο σύστημα οργάνωσης. Φαντάζει πολύ δύσκολο αλλά εδώ έρχομαι να θυμίσω ότι, ως ανθρωπότητα, δεν είχαμε πάντα καπιταλισμό, όλα τα συστήματα κοινωνικής οργάνωσης έρχονται και παρέρχονται. Στην καρδιά του προβλήματος, και παγκοσμίως αλλά και στην Ελλάδα, είναι το ερώτημα: πόσο μπορείς να εκμεταλλεύεσαι -με τον ίδιο τρόπο που το έχεις κάνει μέχρι τώρα- έναν πλανήτη με πεπερασμένους πόρους;
– Και τώρα, τι;
Η συζήτηση για το τι πρέπει να κάνουμε πρέπει να γίνει χθες. Αλλά δεν γίνεται. Οι άνθρωποι που έχουν στα χέρια τους τις τύχες του κόσμου ξέρουν τι έρχεται και όχι μόνο δεν κάνουν τίποτα αλλά πάνε και εξαντλούν και την τελευταία ρανίδα πλούτου για να αποκομίσουν τα μέγιστα κέρδη χωρίς κανένα απολύτως νοιάξιμο για το τι θα γίνει μετά. Αυτή είναι η ύβρις της ανθρωπότητας.
