Δεν ζούμε μια μετάβαση. Ζούμε το τέλος της ιδέας ότι ο κόσμος μεταβαίνει κάπου. Για δεκαετίες, η Δύση πίστευε ότι η ιστορία έχει κατεύθυνση. Ότι μετά τον Ψυχρό Πόλεμο υπήρχε ένα ορατό τέλος. Mια παγκόσμια αγορά, δημοκρατικοί θεσμοί, ελεύθερο εμπόριο και τεχνολογία που θα ενοποιούσε κοινωνίες και συμφέροντα. Αυτό το αφήγημα δεν κατέρρευσε απότομα. Έσβησε αργά και σήμερα απλώς δεν μπορεί πια να προσποιείται ότι ισχύει. Ο Ιταλός φιλόσοφος Αντόνιο Γκράμσι περιέγραφε τέτοιες περιόδους ως στιγμές όπου «το παλιό πεθαίνει και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί». Δεν μιλούσε για μια σύντομη κρίση, αλλά για έναν κόσμο χωρίς σενάριο. Αυτόν τον κόσμο κατοικούμε σήμερα.
Η αμερικανική τάξη πραγμάτων, αυτή που οικοδομήθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ανανεώθηκε μετά το 1991, δεν κατέρρευσε επειδή ηττήθηκε από κάποιον αντίπαλο. Διαλύεται επειδή το ίδιο της το κέντρο αμφισβητεί πλέον τους κανόνες της. Με την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν εγκατέλειψαν απλώς τον ρόλο του παγκόσμιου εγγυητή, αμφισβήτησαν την ίδια τη λογική της παγκόσμιας τάξης. Η ελεύθερη αγορά, η ανεξαρτησία των θεσμών, η προβλεψιμότητα της ισχύος, όλα όσα παρουσίαζαν τον αμερικανικό καπιταλισμό ως καθολικό πρότυπο, αντικαθίστανται από παρεμβάσεις, επιλεκτικές συμμαχίες και ωμή συναλλαγή. Το κράτος παρεμβαίνει, οι σύμμαχοι εκβιάζονται, οι συμφωνίες επαναδιαπραγματεύονται δημοσίως. Δεν πρόκειται για στρατηγική αναθεώρηση αλλά για στιγμιαία άσκηση ισχύος. Το αποτέλεσμα δεν είναι ένα νέο παγκόσμιο καθεστώς. Είναι κάτι παλαιότερο και πιο γνώριμο ιστορικά. Ένας κόσμος πολλαπλών κέντρων, χωρίς ενιαίο κανόνα, χωρίς κοινή αφήγηση.
Η Κίνα δεν προσπαθεί να επιβάλει ένα παγκόσμιο μοντέλο ελεύθερης αγοράς με κινεζικά χαρακτηριστικά. Επενδύει σε πόρους, ενέργεια και τεχνολογία, χωρίς να υπόσχεται καθολική σύγκλιση. Η Ινδία δεν στοιχίζεται. Η Ιαπωνία οχυρώνεται. Η Ευρώπη παραμένει παγιδευμένη σε μια αγορά χωρίς αντίστοιχη γεωπολιτική ισχύ, ανάμεσα σε κράτη που παίζουν σκληρά και δεν απολογούνται. Και μέσα σε αυτό το τοπίο, η τεχνολογία, που κάποτε παρουσιαζόταν ως δύναμη ενοποίησης, λειτουργεί αντίστροφα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μειώνει τις ανισότητες, τις βαθαίνει. Δεν απελευθερώνει από τους φυσικούς πόρους, τους καθιστά απολύτως κρίσιμους. Τα data centers χρειάζονται ενέργεια, νερό, σπάνια ορυκτά. Ο ψηφιακός κόσμος αποδεικνύεται πιο υλικός από ποτέ. Γι’ αυτό και οι γεωπολιτικές συγκρούσεις θυμίζουν ξανά 19ο αιώνα. Πετρέλαιο, σπάνιες γαίες, θαλάσσιες οδοί, Αρκτική. Όχι αξίες, πράγματα. Όχι ιδεολογίες, έλεγχος.
Η Ευρώπη παρακολουθεί αυτή τη μετάλλαξη με ένα μείγμα άρνησης και εξάρτησης. Την ώρα που αμφισβητείται η ίδια της η ασφάλεια, συνεχίζει να λειτουργεί σαν να υπάρχει ακόμη ένα σταθερό πλαίσιο κανόνων. Δεν υπάρχει. Υπάρχουν μόνο προσωρινές ισορροπίες, που σπάνε εύκολα. Το βασικό λάθος της προοδευτικής σκέψης είναι ότι αντιμετωπίζει αυτή την περίοδο ως παρένθεση. Σαν μια δυσλειτουργία που θα διορθωθεί μόλις εμφανιστεί το επόμενο μεγάλο αφήγημα. Όμως η παγκόσμια ηγεμονία ήταν η εξαίρεση της ιστορίας και όχι ο κανόνας της.
Αυτό που επιστρέφει δεν είναι απλώς ο αυταρχισμός. Είναι η ασυνέχεια. Ένας κόσμος όπου διαφορετικά καθεστώτα συνυπάρχουν χωρίς να συγκλίνουν, όπου η ισχύς δεν χρειάζεται ιδεολογικό μανδύα και όπου η πολιτική δεν υπόσχεται πρόοδο αλλά μόνο διαχείριση κινδύνου.
Δεν ζούμε το τέλος του κόσμου. Ζούμε το τέλος της βεβαιότητας ότι κάποιος τον ελέγχει.
Και σε έναν τέτοιο κόσμο, η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση δεν είναι ότι όλα θα πάνε καλά. Είναι ότι θα υπάρξει σύντομα μια νέα τάξη πραγμάτων για να μας καθησυχάσει.
