Κάθε εποχή έχει τη δική της ιστορία για τις σκοτεινές συνήθειες των ισχυρών. Σήμερα η ιστορία αυτή λέγεται Τζέφρι Έπστιν. Πριν από αυτόν όμως υπήρχαν άλλες: μυστικές λέσχες, κλειστά δείπνα και αόρατα δίκτυα εξουσίας όπου οι κανόνες της κοινωνίας μοιάζουν να μην ισχύουν. Η ποπ κουλτούρα έχει χτίσει ολόκληρη μυθολογία γύρω από αυτή την ιδέα. Στην ταινία Eyes Wide Shut του Στάνλεϊ Κιούμπρικ οι ισχυροί της Νέας Υόρκης συγκεντρώνονται σε μια μυστική τελετή όπου η εξουσία, ο πλούτος και η επιθυμία μπλέκονται σε ένα σκοτεινό παιχνίδι δύναμης. Η ταινία δεν αποκαλύπτει ποτέ πλήρως τι συμβαίνει. Αφήνει όμως μια αίσθηση ότι υπάρχει ένας κόσμος που λειτουργεί πέρα από τους κανόνες των υπόλοιπων ανθρώπων.
Το ερώτημα είναι αν αυτές οι ιστορίες είναι απλώς φαντασία ή αν αποτελούν έναν τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες προσπαθούν να εξηγήσουν κάτι πολύ πιο απλό: ότι η εξουσία, όταν συγκεντρώνεται χωρίς έλεγχο, δημιουργεί αναπόφευκτα αδιαφανείς ζώνες.
Τι μας λέει η υπόθεση Epstein για την εξουσία
Η υπόθεση Έπστιν έγινε ένα από τα πιο συζητημένα σκάνδαλα της τελευταίας δεκαετίας επειδή συνδύαζε όλα τα στοιχεία που τροφοδοτούν τη συλλογική φαντασία: τεράστιο πλούτο, διάσημα πρόσωπα, ιδιωτικά αεροπλάνα, μυστικές συναντήσεις και μια αίσθηση σχεδόν απόλυτης ασυλίας. Όταν αποκαλύφθηκαν οι επαφές του χρηματοδότη με πολιτικούς, επιχειρηματίες και προσωπικότητες της διεθνούς ελίτ, το σκάνδαλο πήρε διαστάσεις που ξεπερνούσαν μια απλή ποινική υπόθεση. Για πολλούς ανθρώπους έγινε απόδειξη ότι υπάρχει ένας κλειστός κόσμος ισχύος που λειτουργεί μακριά από τον δημόσιο έλεγχο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι θεωρίες που γεννήθηκαν γύρω από την υπόθεση είναι αληθινές. Σημαίνει όμως ότι το σκάνδαλο επιβεβαίωσε μια βαθιά κοινωνική υποψία. Η δύναμη και ο πλούτος μπορούν να δημιουργήσουν μια πραγματικότητα διαφορετική από αυτήν που βιώνουν οι περισσότεροι άνθρωποι.
Η παλιά ιστορία της διεφθαρμένης ελίτ
Η ιδέα ότι οι ισχυροί ζουν πέρα από τους κανόνες της κοινωνίας εμφανίζεται ξανά και ξανά στην ιστορία της τέχνης και της λογοτεχνίας. Ο Μαρκήσιος ντε Σαντ ήδη από τον 18ο αιώνα φανταζόταν αριστοκράτες που χρησιμοποιούν την εξουσία τους για να επιβάλουν τις πιο ακραίες επιθυμίες τους. Αργότερα, ο κινηματογράφος του Πιερ Πάολο Παζολίνι στο Salò, ή 120 μέρες στα Σόδομα, παρουσίασε μια ακόμη πιο σκοτεινή εκδοχή της ιδέας της εξουσίας που δεν έχει όρια, και η βία γίνεται μέρος της καθημερινότητας. Ακόμη και στη σύγχρονη ποπ κουλτούρα, ιστορίες όπως το American Psycho χρησιμοποιούν τον πλούτο και την κοινωνική επιτυχία ως σκηνικό για να εξερευνήσουν την ηθική αποσύνθεση της ελίτ.
Μύθος ή πραγματικότητα;
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο αυτών των αφηγήσεων είναι ότι βρίσκονται πάντα κάπου ανάμεσα στον μύθο και την πραγματικότητα. Οι κοινωνίες γνωρίζουν ότι η εξουσία συχνά λειτουργεί μέσα από κλειστά δίκτυα. Επιχειρηματικές συμμαχίες, πολιτικές επαφές, ιδιωτικά δείπνα και άτυπα κέντρα επιρροής. Αυτά τα δίκτυα δεν είναι απαραίτητα μυστικές συνωμοσίες. Είναι όμως χώροι όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τη δημόσια συζήτηση. Ακριβώς αυτή η αδιαφάνεια είναι που γεννά τις ιστορίες για σκοτεινές ελίτ. Όσο λιγότερο ορατός είναι ο μηχανισμός της εξουσίας, τόσο πιο εύκολα γεμίζει το κενό η φαντασία.
Γιατί μας συναρπάζουν αυτές οι ιστορίες
Οι ιστορίες για διεφθαρμένες ελίτ λειτουργούν σχεδόν σαν σύγχρονοι μύθοι. Προσφέρουν μια απλή εξήγηση για πολύπλοκα κοινωνικά προβλήματα όπως η ανισότητα, η αδικία και η αίσθηση ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τους πολίτες. Στον πυρήνα τους βρίσκεται ένα βασικό ερώτημα: η εξουσία διαφθείρει ή οι άνθρωποι που φτάνουν στην εξουσία είναι ήδη πρόθυμοι να παραβιάσουν κανόνες;
Η απάντηση πιθανότατα βρίσκεται κάπου στη μέση. Η ιστορία δείχνει ότι η συγκέντρωση δύναμης δημιουργεί πάντα τον κίνδυνο κατάχρησης. Όταν όμως η κοινωνία αδυνατεί να ελέγξει αυτούς που κυβερνούν, τότε οι ιστορίες για μυστικές λέσχες και σκοτεινές ελίτ γίνονται αναπόφευκτες. Και ίσως αυτός είναι ο λόγος που επιστρέφουν ξανά και ξανά. Όχι επειδή είναι πάντα αληθινές, αλλά επειδή αντικατοπτρίζουν έναν φόβο που δεν έχει ποτέ πραγματικά εξαφανιστεί.
