Αν παρακολουθήσατε πολιτικές ομιλίες, τηλεοπτικά πάνελ ή κομματικά συνέδρια τον τελευταίο χρόνο, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να έχετε ήδη ακούσει την ομιλία που έγραψε ο Πίτερ Σέλερς στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Το παράδοξο είναι ότι δεν την ακούσατε από τον Πίτερ Σέλερς. Την ακούσατε από κάποιον άλλο. Ίσως από έναν πολιτικό. Ίσως από έναν σχολιαστή. Ίσως από έναν άνθρωπο που προσπαθούσε να ακούγεται βέβαιος για πράγματα που ούτε ο ίδιος ήταν απολύτως βέβαιος ότι καταλάβαινε.
Πολύ πριν γίνει παγκόσμιος σταρ με τον «Ροζ Πάνθηρα» και το «Dr. Strangelove», ο Πίτερ Σέλερς αποφάσισε να κάνει ένα παράξενο πείραμα. Να γράψει μια πολιτική ομιλία που δεν θα έλεγε απολύτως τίποτα. Όχι μια κακή ομιλία. Όχι μια αστεία ομιλία. Μια ομιλία που θα ακουγόταν σοβαρή, υπεύθυνη και πειστική χωρίς να περιέχει ούτε μία συγκεκριμένη ιδέα. Το αποτέλεσμα ήταν ένα από τα πιο ευφυή σατιρικά κείμενα του 20ού αιώνα. Το πρόβλημα είναι ότι το 2026 η συγκεκριμένη ομιλία δεν ακούγεται σαν σάτιρα.
Ο Σέλερς δεν είχε στο στόχαστρό του κάποιον συγκεκριμένο πολιτικό. Δεν τον ενδιέφερε κάποιο κόμμα, κάποια κυβέρνηση ή κάποια αντιπολίτευση. Εκείνο που τον ενδιέφερε ήταν ο τρόπος με τον οποίο μιλά η εξουσία. Η ικανότητα της δημόσιας γλώσσας να δημιουργεί την ψευδαίσθηση του νοήματος χωρίς να παράγει νόημα. Η δυνατότητα ενός ομιλητή να ακούγεται βαρυσήμαντος χωρίς να λέει τίποτα συγκεκριμένο. Εξήντα και πλέον χρόνια αργότερα αυτός ο τρόπος μοιάζει πιο ζωντανός από ποτέ.
Δεν χρειάζεται να ψάξει κανείς πολύ. Αρκεί να παρακολουθήσει μια συνέντευξη πολιτικού αρχηγού, μια τηλεοπτική αντιπαράθεση ή μια συζήτηση Κυριακής βράδυ. Οι πρωταγωνιστές αλλάζουν. Οι λέξεις ανανεώνονται. Η μελωδία παραμένει σχεδόν ίδια. Η ασάφεια δεν αποτελεί ατύχημα αυτής της κουλτούρας. Είναι το βασικό της χαρακτηριστικό. Η σαφήνεια δημιουργεί ευθύνη. Η σαφήνεια επιτρέπει σε κάποιον να επιστρέψει αργότερα και να ζητήσει λογαριασμό. Η ασάφεια είναι πιο ασφαλής. Χωρά τους πάντες. Επιτρέπει στον καθένα να ακούσει αυτό που θέλει να ακούσει. Προσφέρει τη ζεστασιά του νοήματος χωρίς να αναλαμβάνει το κόστος του.
Την περασμένη εβδομάδα άκουσα τρεις διαφορετικούς πολιτικούς να μιλούν για μια «νέα εποχή». Κανείς δεν εξήγησε τι ακριβώς τελειώνει από την προηγούμενη. Λίγες ώρες αργότερα ξαναδιάβασα την ομιλία του Πίτερ Σέλερς και άρχισα να γελάω. Όχι επειδή ήταν αστεία. Επειδή ήταν αναγνωρίσιμη. Γι’ αυτό το λόγο το σατιρικό κείμενο του Σέλερς παραμένει τόσο ενοχλητικά σύγχρονο. Δεν σατίριζε έναν πολιτικό. Σατίριζε μια ανθρώπινη αδυναμία. Την τάση μας να συγχέουμε τη βεβαιότητα με τη γνώση, τη ρητορική με τη σκέψη και τη φλυαρία με την ουσία.
Και γι’ αυτό το αστείο του εξακολουθεί να λειτουργεί. Γιατί δεν αφορά μόνο εκείνους που μιλούν. Αφορά και εκείνους που ακούν. Αφορά μια κοινωνία που συχνά εμπιστεύεται τον τόνο περισσότερο από το περιεχόμενο, την αυτοπεποίθηση περισσότερο από το επιχείρημα και τη θεατρικότητα περισσότερο από την αλήθεια. Ο Σέλερς δεν προέβλεψε κάποιον συγκεκριμένο πολιτικό. Προέβλεψε την εποχή μας.
Διαβάστε την ομιλία που έγραψε πριν από περισσότερα από εξήντα χρόνια και αναρωτηθείτε πόσες φορές έχετε ακούσει κάτι παρόμοιο τους τελευταίους μήνες.
«Φίλοι μου, υπό το φως των σημερινών εξελίξεων, επιτρέψτε μου να πω εξαρχής ότι δεν θεωρώ τις υπάρχουσες συνθήκες πιθανές. Αντιθέτως, ανέκαθεν θεωρούσα ότι αποτελούν ζήτημα υψίστης ευθύνης και θα συνεχίσω πάντοτε να τις θεωρώ ως τέτοιο.
Πράγματι, θα προχωρήσω ακόμη περισσότερο και θα δηλώσω κατηγορηματικά ότι έχω πλήρη επίγνωση του ακριβούς ορισμού των συγκεκριμένων ζητημάτων που αυτή ακριβώς τη στιγμή μας απασχολούν όλους.
Πρέπει να οικοδομήσουμε, αλλά πρέπει να οικοδομήσουμε με βεβαιότητα.
(Χειροκροτήματα)
Επιτρέψτε μου να πω μόνο αυτό: αν οποιοδήποτε μέρος όσων λέω αμφισβητηθεί, τότε είμαι απολύτως έτοιμος να αντιμετωπίσω μια τέτοια αμφισβήτηση.
Διότι δεν έχω καμία απολύτως αμφιβολία ότι οτιδήποτε μπορεί να είπα στο παρελθόν ή οτιδήποτε λέω τώρα αποτελεί την ακριβή, κυριολεκτική και απόλυτη αλήθεια σχετικά με την κατάσταση της υπόθεσης.
(Χειροκροτήματα)
Σας λέω ότι αυτή δεν είναι η στιγμή για αόριστες υποσχέσεις περί καλύτερων ημερών που θα έρθουν. Διότι, αν σας μετέδιδα ένα πνεύμα ψευδούς αισιοδοξίας, τότε δεν θα ήμουν ούτε δίκαιος απέναντί σας ούτε ειλικρινής απέναντι στον εαυτό μου.
Μα σημαίνει αυτό — σας ακούω να φωνάζετε — ότι δεν μπορούμε πλέον να ατενίζουμε το μέλλον που έρχεται; Ασφαλώς και όχι!
Φωνή από το ακροατήριο: «Και οι εργαζόμενοι;»
Πράγματι, κύριέ μου!
Αρπάξτε, σας ικετεύω, με τα δύο σας χέρια τις ευκαιρίες που σας προσφέρονται.
(Παρένθεση: Συγγνώμη πάρα πολύ, σας ζητώ συγγνώμη, κυρία μου.)
Ας υιοθετήσουμε μια θαρραλέα στάση και ας προχωρήσουμε όλοι μαζί μπροστά.
Ας συνεχίσουμε τον αγώνα εναντίον της άγνοιας, μέχρι τις τέσσερις γωνιές της Γης, γιατί πρόκειται για έναν αγώνα που αφορά όλους μας.
Τώρα, τέλος, φίλοι μου, κλείνοντας, επιτρέψτε μου να πω μόνο αυτό:
………………………………………..(ΜΕΓΑΛΗ ΣΙΩΠΗ)»
Ο Πίτερ Σέλερς πέθανε το 1980. Η ομιλία του όμως συνεχίζει να εκφωνείται καθημερινά. Στη Βουλή. Στα τηλεοπτικά πάνελ. Στα κομματικά συνέδρια. Στα εταιρικά αμφιθέατρα. Στα κοινωνικά δίκτυα.
Η διαφορά είναι ότι εκείνος ήξερε πως έκανε σάτιρα.
