Ο Ζαν-Μισέλ Ζαρ άκουσε το μέλλον πριν από όλους

Στα μέσα της δεκαετίας του ’70 η μουσική βιομηχανία ήξερε ακριβώς πώς έμοιαζε ένας σταρ. Κρατούσε συνήθως μια κιθάρα. Σπανιότερα ένα μικρόφωνο. Σχεδόν ποτέ ένα synthesizer. Το rock βρισκόταν στην κορυφή της δύναμής του. Οι συναυλίες ήταν υπόθεση συγκροτημάτων. Οι δισκογραφικές αναζητούσαν τραγουδιστές, κιθαρίστες και τραγούδια που μπορούσαν να γίνουν εύκολα στο ραδιόφωνο. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον ένας Γάλλος μουσικός περνούσε τις μέρες του ηχογραφώντας παράξενους ηλεκτρονικούς ήχους στην κουζίνα του σπιτιού του στο Παρίσι. Αν έλεγες τότε σε κάποιον ότι αυτός ο άνθρωπος θα πουλούσε δεκάδες εκατομμύρια δίσκους, θα γινόταν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ονόματα της σύγχρονης μουσικής και θα συγκέντρωνε εκατομμύρια θεατές στις συναυλίες του, θα ακουγόταν σαν σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Ο άνθρωπος αυτός είναι ο Ζαν-Μισέλ Ζαρ.

Το πιο εντυπωσιακό με τον Ζαν-Μισέλ Ζαρ δεν είναι ότι έγινε διάσημος. Είναι ότι έγινε διάσημος κάνοντας κάτι που εκείνη την εποχή έμοιαζε σχεδόν αδύνατο. Το Oxygène, ο δίσκος που τον έκανε παγκόσμιο όνομα το 1976, δεν είχε front man. Δεν είχε κιθάρες. Δεν είχε κάποιο προφανές single. Δεν είχε τίποτα από όσα θεωρούσε απαραίτητα η μουσική βιομηχανία για μια διεθνή επιτυχία. Οι περισσότερες δισκογραφικές εταιρείες δεν ήξεραν τι να κάνουν με αυτόν τον δίσκο. Δεν έβλεπαν τραγούδια για το ραδιόφωνο. Δεν έβλεπαν εμπορική προοπτική. Έβλεπαν έναν παράξενο ηλεκτρονικό δίσκο χωρίς φωνή. Η ιστορία αποδείχθηκε λιγότερο επιφυλακτική. Το Oxygène πούλησε εκατομμύρια αντίτυπα και μετατράπηκε σε ένα από τα πιο επιδραστικά άλμπουμ του 20ού αιώνα.

Σήμερα είναι δύσκολο να καταλάβουμε πόσο ριζοσπαστικό ήταν αυτό το επίτευγμα. Ζούμε μέσα σε έναν κόσμο που έχει αποδεχθεί πλήρως την ηλεκτρονική μουσική. Ακούμε synthesizers παντού. Στα soundtrack, στα βιντεοπαιχνίδια, στις διαφημίσεις, στην pop, στο hip-hop και σχεδόν σε κάθε σύγχρονο μουσικό είδος. Ο ηλεκτρονικός ήχος δεν προκαλεί πλέον έκπληξη. Το 1976 όμως προκαλούσε. Ο κόσμος της μουσικής περιστρεφόταν γύρω από προσωπικότητες όπως οι Rolling Stones, οι Pink Floyd, ο David Bowie και λίγο αργότερα ο Bruce Springsteen. Ο Ζαν-Μισέλ Ζαρ πρότεινε κάτι εντελώς διαφορετικό. Μια μουσική που δεν στηριζόταν σε έναν τραγουδιστή, αλλά σε ατμόσφαιρες, ήχους και συναισθήματα. Δεν ζητούσε από το κοινό να ακολουθήσει έναν χαρακτήρα αλλά να ακολουθήσει έναν ολόκληρο ηχητικό κόσμο. Και το κοινό τον ακολούθησε.

Τρία χρόνια μετά την κυκλοφορία του Oxygène, βρέθηκε μπροστά σε περίπου ένα εκατομμύριο ανθρώπους στην Place de la Concorde. Η εικόνα εξακολουθεί να μοιάζει παράλογη. Δεν υπήρχε τραγουδιστής. Δεν υπήρχε συγκρότημα. Δεν υπήρχε καν η λογική μιας συμβατικής rock συναυλίας. Υπήρχε ένας άνθρωπος πίσω από synthesizers και μια πόλη που είχε μετατραπεί σε σκηνικό. Εκείνη τη νύχτα δεν αποδείχθηκε απλώς ότι ο Ζαν-Μισέλ Ζαρ είχε πετύχει. Αποδείχθηκε ότι η ηλεκτρονική μουσική μπορούσε να βγει από τα στούντιο και να γίνει μαζική κουλτούρα. Μέχρι τότε πολλοί θεωρούσαν τα synthesizers κάτι ενδιαφέρον. Μετά από εκείνη τη βραδιά άρχισαν να τα αντιμετωπίζουν ως πρωταγωνιστές.

Ακολούθησαν η Κίνα, το Χιούστον, το Λονδίνο, η Μόσχα και δεκάδες ακόμη πόλεις. Οι συναυλίες του δεν έμοιαζαν με τις υπόλοιπες συναυλίες της εποχής. Ήταν κάτι ανάμεσα σε μουσικό γεγονός, δημόσιο θέαμα και αρχιτεκτονική εγκατάσταση. Κτίρια μετατρέπονταν σε οθόνες, λέιζερ διέσχιζαν τον ουρανό και ολόκληρες πόλεις γίνονταν μέρος της παράστασης. Σήμερα όλα αυτά μοιάζουν οικεία. Τα βλέπουμε σε φεστιβάλ, σε μεγάλες περιοδείες και σε υπερπαραγωγές ανά τον κόσμο. Στα τέλη της δεκαετίας του ’70 όμως δεν υπήρχε προηγούμενο. Ο Ζαν-Μισέλ Ζαρ δεν ακολουθούσε μια τάση. Δημιουργούσε μία.

Η επιρροή του δεν περιορίζεται στους δίσκους που πούλησε ή στα ρεκόρ προσέλευσης που κατέρριψε. Πολύ πριν η λέξη EDM αποκτήσει νόημα, είχε ήδη αποδείξει ότι η ηλεκτρονική μουσική μπορούσε να γεμίσει δημόσιους χώρους. Πολύ πριν τα φεστιβάλ ηλεκτρονικής μουσικής μετατραπούν σε μια παγκόσμια βιομηχανία δισεκατομμυρίων, είχε ήδη δείξει ότι τα synthesizers μπορούσαν να σταθούν στο κέντρο ενός θεάματος μαζικής κλίμακας.

Οι σημερινοί superstars της ηλεκτρονικής μουσικής ακούγονται πλέον πολύ διαφορετικά από τον ίδιο. Ο κόσμος τους όμως έγινε δυνατός επειδή κάποιος απέδειξε πρώτος ότι το κοινό ήταν διατεθειμένο να ακολουθήσει έναν ηλεκτρονικό ήχο έξω από τα όρια της πρωτοπορίας. Πενήντα χρόνια μετά το Oxygène εξακολουθεί να μιλά για νέες τεχνολογίες, για νέες μορφές δημιουργίας και για την τεχνητή νοημοσύνη με τον ίδιο ενθουσιασμό που μιλούσε κάποτε για τα synthesizers. Ενώ πολλοί καλλιτέχνες της γενιάς του πέρασαν τα τελευταία χρόνια υπερασπιζόμενοι το παρελθόν τους, ο ίδιος συνέχισε να αναζητά το επόμενο βήμα. Η περιέργεια αποδείχθηκε πιο ισχυρή από τη νοσταλγία.