Αν πριν από λίγα χρόνια κάποιος σας έλεγε ότι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις θα συμβούλευαν τους πολίτες να αποθηκεύσουν νερό, τρόφιμα, φακούς, μπαταρίες, ραδιόφωνο και μετρητά για να μπορούν να επιβιώσουν μόνοι τους για τρία εικοσιτετράωρα, πιθανότατα θα ακούγατε τη συμβουλή σαν κάτι που αφορά μια ταινία καταστροφής. Σήμερα αποτελεί επίσημη πολιτική σε αρκετές χώρες της Ευρώπης. Δεν πρόκειται για προετοιμασία αποκλειστικά απέναντι σε έναν πόλεμο. Οι κυβερνήσεις μιλούν πλέον για μια πολύ ευρύτερη έννοια της κρίσης. Κυβερνοεπιθέσεις, εκτεταμένα μπλακάουτ, φυσικές καταστροφές, ακραία καιρικά φαινόμενα, προβλήματα στις τηλεπικοινωνίες, διακοπές στην τροφοδοσία ή ακόμη και επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές αντιμετωπίζονται ως πιθανά σενάρια που μπορούν να επηρεάσουν την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων μέσα σε λίγες ώρες.
Η συζήτηση αυτή απέκτησε νέα δυναμική μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Ο πόλεμος επανέφερε στην Ευρώπη μια πραγματικότητα που για δεκαετίες θεωρούνταν σχεδόν αδιανόητη. Ταυτόχρονα η πανδημία είχε ήδη αποδείξει πόσο γρήγορα μπορεί να ανατραπεί η αίσθηση κανονικότητας. Οι ενεργειακές κρίσεις, οι επιθέσεις σε δίκτυα πληροφορικής και οι ολοένα συχνότερες φυσικές καταστροφές συμπλήρωσαν την εικόνα μιας ηπείρου που αναγκάζεται να επαναπροσδιορίσει τι σημαίνει ασφάλεια. «Οι κρίσεις είναι ήδη εδώ. Δεν πρόκειται για το αν πρέπει να φοβόμαστε αλλά για το αν πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι», λέει η Δανή στρατιωτική αναλύτρια Ζανέτ Σέρτζλεβ, ειδική στην παραπληροφόρηση και τον υβριδικό πόλεμο, η οποία συμμετείχε ως σύμβουλος στην πρόσφατη Ευρωπαϊκή Επιτροπή Πολιτών για την ετοιμότητα απέναντι στις κρίσεις.
Η φράση της αποτυπώνει τη νέα φιλοσοφία που διαμορφώνεται στις Βρυξέλλες και στις εθνικές πρωτεύουσες. Η προετοιμασία δεν παρουσιάζεται ως ένδειξη πανικού αλλά ως στοιχείο κοινωνικής ανθεκτικότητας. Όπως ακριβώς ασφαλίζει κανείς το σπίτι του χωρίς να περιμένει ότι θα διαρρηχθεί ή τοποθετεί πυροσβεστήρα χωρίς να θεωρεί βέβαιη μια φωτιά, έτσι και η προσωπική ετοιμότητα αντιμετωπίζεται πλέον ως μέρος της καθημερινής ευθύνης του πολίτη.
Στις σκανδιναβικές χώρες αυτή η κουλτούρα υπάρχει εδώ και χρόνια, όμως μετά το 2022 απέκτησε εντελώς διαφορετική βαρύτητα. Η Δανία έχει διανείμει οδηγίες προς όλους τους πολίτες ώστε να μπορούν να καλύψουν μόνοι τους τις βασικές ανάγκες τους για 72 ώρες. Η Σουηδία ζητά ακόμη μεγαλύτερη διάρκεια αυτάρκειας σε ορισμένες περιπτώσεις, λαμβάνοντας υπόψη και τις ιδιαίτερες γεωγραφικές συνθήκες της χώρας. Οι οδηγίες περιλαμβάνουν πόσιμο νερό, τρόφιμα που διατηρούνται χωρίς ψυγείο, φαρμακευτικό υλικό, φακό, μπαταρίες, φορητό ή χειροκίνητο ραδιόφωνο, φορτισμένες συσκευές και ένα μικρό ποσό μετρητών σε περίπτωση που τα ηλεκτρονικά συστήματα πληρωμών τεθούν εκτός λειτουργίας.
Η λογική των 72 ωρών δεν είναι τυχαία. Οι πρώτες ημέρες μετά από μια μεγάλη κρίση θεωρούνται οι πιο κρίσιμες για τη λειτουργία των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης. Αν οι πολίτες μπορούν να καλύψουν μόνοι τους τις βασικές ανάγκες τους για αυτό το χρονικό διάστημα, οι κρατικοί μηχανισμοί έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα να επικεντρωθούν σε όσους βρίσκονται πραγματικά σε κίνδυνο. Η Σέρτζλεβ επισημαίνει ότι οι κυβερνήσεις για χρόνια απέφευγαν να ανοίξουν αυτή τη συζήτηση επειδή φοβούνταν πως θα κατηγορηθούν ότι καλλιεργούν τον φόβο. Σήμερα συμβαίνει το αντίθετο. Η διαφάνεια θεωρείται προϋπόθεση της εμπιστοσύνης. Οι πολίτες δεν χρειάζονται καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις αλλά καθαρή εικόνα για τους κινδύνους και πρακτικές οδηγίες για το πώς μπορούν να τους αντιμετωπίσουν.
Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η αλλαγή δεν αφορά μόνο τις χώρες που βρίσκονται πιο κοντά στα ρωσικά σύνορα. Στην ευρωπαϊκή επιτροπή πολιτών συμμετείχαν εκπρόσωποι και από τα 27 κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρά τις διαφορετικές εμπειρίες τους, η συζήτηση κατέληξε σε παρόμοια συμπεράσματα. Οι Βαλτικές χώρες μπορεί να σκέφτονται περισσότερο μια στρατιωτική απειλή, ενώ οι μεσογειακές χώρες δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στις πυρκαγιές, τις πλημμύρες ή τους καύσωνες. Η ανάγκη όμως για καλύτερη προετοιμασία αποδείχθηκε κοινή.
Η Ελλάδα γνωρίζει καλά ότι οι κρίσεις δεν είναι θεωρητική άσκηση. Οι καταστροφικές πυρκαγιές, οι μεγάλες πλημμύρες στη Θεσσαλία, οι διακοπές ηλεκτροδότησης από ακραία καιρικά φαινόμενα και η αυξανόμενη πίεση στις υποδομές έχουν δείξει πόσο γρήγορα μπορεί να αλλάξει η καθημερινότητα μέσα σε λίγες ώρες. Σε τέτοιες στιγμές, η ύπαρξη βασικών προμηθειών στο σπίτι δεν είναι υπερβολή αλλά πρακτική πρόνοια.
Το ίδιο ισχύει και για τις ψηφιακές απειλές. Οι κυβερνοεπιθέσεις δεν στοχεύουν πλέον μόνο κυβερνήσεις ή στρατιωτικά δίκτυα. Μπορούν να επηρεάσουν τράπεζες, τηλεπικοινωνίες, νοσοκομεία ή συστήματα ηλεκτροδότησης, προκαλώντας προβλήματα που μεταφέρονται αμέσως στην καθημερινή ζωή των πολιτών. Ο υβριδικός πόλεμος δεν μοιάζει με τις εικόνες που έχουμε συνηθίσει από τα πεδία των μαχών. Συχνά ξεκινά με παραπληροφόρηση, επιθέσεις σε ψηφιακά δίκτυα ή προσπάθειες αποσταθεροποίησης της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς.
Η Σέρτζλεβ θεωρεί ότι η εμπιστοσύνη αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα ανθεκτικότητας. Όχι την τυφλή εμπιστοσύνη, αλλά εκείνη που κερδίζεται όταν οι κυβερνήσεις κάνουν όσα υπόσχονται, παραδέχονται τα λάθη τους και ενημερώνουν με ειλικρίνεια τους πολίτες. Σε κοινωνίες όπου οι θεσμοί λειτουργούν με διαφάνεια, οι άνθρωποι είναι περισσότερο διατεθειμένοι να ακολουθήσουν οδηγίες όταν προκύψει μια πραγματική κρίση.
Η Ευρώπη δεν ετοιμάζεται επειδή θεωρεί βέβαιο ότι θα έρθει η επόμενη μεγάλη καταστροφή αύριο το πρωί. Ετοιμάζεται επειδή η τελευταία πενταετία απέδειξε ότι οι κρίσεις δεν ανακοινώνουν ποτέ την άφιξή τους. Εμφανίζονται ξαφνικά, δοκιμάζουν τις αντοχές των κρατών και αποκαλύπτουν πόσο εύθραυστη μπορεί να γίνει η κανονικότητα. Για δεκαετίες η ασφάλεια θεωρούνταν σχεδόν αποκλειστικά υπόθεση του κράτους. Σήμερα η Ευρώπη επιχειρεί να οικοδομήσει μια διαφορετική κουλτούρα, όπου η ανθεκτικότητα αρχίζει από το ίδιο το σπίτι. Όχι επειδή περιμένει την καταστροφή, αλλά επειδή γνωρίζει ότι η προετοιμασία κοστίζει πάντοτε λιγότερο από τον αιφνιδιασμό.
