Δεν χρειάζεται να κοιτάξει κανείς τα στοιχεία για να καταλάβει ότι κάτι έχει αλλάξει. Αρκεί να θυμηθεί ένα βράδυ πριν από είκοσι ή τριάντα χρόνια. Ένα τραπέζι που άρχιζε με το φαγητό και τελείωνε όταν κάποιος κοιτούσε το ρολόι και διαπίστωνε με έκπληξη ότι είχε περάσει τα μεσάνυχτα. Ένα μπουκάλι κρασί άδειαζε, ερχόταν δεύτερο, η συζήτηση άλλαζε θέμα δέκα φορές και κανείς δεν ένιωθε ότι έχανε τον χρόνο του. Σήμερα τα τραπέζια είναι συχνά μικρότερα, οι συναντήσεις συντομότερες και οι ειδοποιήσεις του κινητού διακόπτουν ακόμη και τις πιο ενδιαφέρουσες κουβέντες. Οι νεότερες γενιές πίνουν λιγότερο αλκοόλ από τους γονείς τους, τα ποτά χωρίς αλκοόλ κατακτούν ολοένα μεγαλύτερο χώρο στην αγορά και η παγκόσμια κατανάλωση κρασιού βρίσκεται στα χαμηλότερα επίπεδα των τελευταίων δεκαετιών. Είναι εύκολο να δει κανείς αυτή την αλλαγή ως μια ακόμη μετατόπιση στις διατροφικές συνήθειες. Ίσως όμως να είναι κάτι περισσότερο. Ίσως το κρασί να μην είναι η ιστορία. Ίσως να είναι το σύμπτωμα.
Για χιλιάδες χρόνια το κρασί δεν υπήρξε ποτέ απλώς ένα ποτό. Ήταν ένας λόγος να καθίσουν άνθρωποι γύρω από το ίδιο τραπέζι. Να μοιραστούν χρόνο, ιστορίες και σιωπές. Δεν είναι τυχαίο ότι οι μεγαλύτεροι πολιτισμοί το περιέβαλαν με τελετουργίες. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν το συμπόσιο, όπου η κουβέντα είχε σχεδόν μεγαλύτερη σημασία από το ίδιο το κρασί. Ο χριστιανισμός το μετέτρεψε σε σύμβολο κοινότητας και μνήμης. Σε ολόκληρη τη Μεσόγειο από τα χωριά μέχρι τις μεγάλες πόλεις, το μπουκάλι που άνοιγε στο τραπέζι σήμαινε συνήθως ότι κανείς δεν βιαζόταν να φύγει.
Αυτός είναι ίσως ο λόγος που έχει τόσο ενδιαφέρον μια αρχαιολογική ανακάλυψη στη σημερινή Γεωργία. Πάνω σε μεγάλα πήλινα αγγεία ηλικίας περίπου οκτώ χιλιάδων ετών βρέθηκαν τα αρχαιότερα γνωστά ίχνη παραγωγής κρασιού από σταφύλια. Εκείνοι οι άνθρωποι δεν ανακάλυψαν μόνο έναν τρόπο να ζυμώνουν τον χυμό του σταφυλιού. Ανακάλυψαν έναν τρόπο να διατηρούν τον τρύγο, να τον μεταφέρουν και να τον μοιράζονται πολύ μετά το τέλος του καλοκαιριού. Με μια έννοια το κρασί ήταν από τις πρώτες τεχνολογίες που έδωσαν διάρκεια σε κάτι που η φύση είχε ορίσει να είναι προσωρινό.
Γύρω από αυτό το αγγείο θα κάθονταν άνθρωποι, θα αντάλλασσαν νέα, θα έκλειναν συμφωνίες, θα γιόρταζαν μια καλή σοδειά ή θα αποχαιρετούσαν κάποιον πριν από ένα μακρινό ταξίδι. Από εκείνη τη στιγμή και μετά το κρασί δεν συνόδευε μόνο το φαγητό. Συνόδευε τις σχέσεις. Η ιστορία του ακολούθησε την ιστορία του ανθρώπου. Ταξίδεψε με εμπόρους, μπήκε στα αμπάρια πλοίων, έγινε αντικείμενο εμπορίου, σύμβολο κύρους και θρησκευτικό σύμβολο. Ακόμη και όταν η φυλλοξήρα κατέστρεψε τον 19ο αιώνα σχεδόν όλους τους ευρωπαϊκούς αμπελώνες, το κρασί δεν εξαφανίστηκε. Προσαρμόστηκε. Οι ευρωπαϊκές ποικιλίες σώθηκαν χάρη σε ανθεκτικές αμερικανικές ρίζες. Η παράδοση επιβίωσε επειδή δέχτηκε να αλλάξει.
Το κρασί δεν έμεινε ζωντανό επειδή αντιστάθηκε στον χρόνο. Έμεινε ζωντανό επειδή άλλαζε μαζί με τις κοινωνίες που το παρήγαγαν. Το ίδιο συμβαίνει και σήμερα. Η κλιματική αλλαγή μετακινεί τους αμπελώνες, νέες χώρες αμφισβητούν την ευρωπαϊκή κυριαρχία στην οινοποίηση και οι συνήθειες των καταναλωτών μεταβάλλονται. Όλα αυτά είναι σημαντικά για την αγορά του κρασιού. Δεν είναι όμως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας. Το πιο ενδιαφέρον βρίσκεται έξω από τα οινοποιεία. Ζούμε σε μια εποχή που κάνει σχεδόν τα πάντα πιο εύκολα. Παραγγέλνουμε φαγητό με ένα άγγιγμα στην οθόνη, δουλεύουμε από το σπίτι, βλέπουμε ταινίες χωρίς να βγούμε από το σαλόνι, επικοινωνούμε αδιάκοπα μέσα από εφαρμογές. Κερδίζουμε χρόνο αλλά δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι τον επιστρέφουμε ο ένας στον άλλον.
Οι έρευνες για τη μοναξιά πολλαπλασιάζονται και οι ειδικοί μιλούν για επιδημία κοινωνικής απομόνωσης και οι αυθόρμητες συναντήσεις γίνονται όλο και πιο σπάνιες. Δεν φταίει το κρασί γι’ αυτό ούτε η απουσία του. Το κρασί είναι απλώς ένας παλιός δείκτης που μας βοηθά να δούμε μια βαθύτερη αλλαγή. Για αιώνες ήταν η πιο συνηθισμένη αφορμή για να καθίσουν άνθρωποι γύρω από το ίδιο τραπέζι. Αν αυτή η αφορμή χάνει τη δύναμή της αξίζει να αναρωτηθούμε ποιες καινούργιες αφορμές τη διαδέχονται.
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η νοσταλγία. Κάθε γενιά βρίσκει τον δικό της τρόπο να δημιουργεί κοινότητες και να μοιράζεται εμπειρίες. Θα ήταν άδικο να υποστηρίξει κανείς ότι οι νέοι δεν κοινωνικοποιούνται επειδή πίνουν λιγότερο. Το ερώτημα είναι διαφορετικό. Πόσες από αυτές τις σχέσεις γεννιούνται ακόμη γύρω από έναν κοινό χώρο, έναν κοινό χρόνο και μια συζήτηση που δεν έχει συγκεκριμένο σκοπό; Αυτό είναι το πραγματικό δίλημμα. Όχι αν δεν καταναλώνουμε κρασί, αλλά αν λιγοστεύουν οι στιγμές που μας κάνουν να καθίσουμε δίπλα στους άλλους χωρίς να έχουμε κάποιον πρακτικό λόγο. Γιατί ο πολιτισμός δεν χτίστηκε μόνο από μεγάλες εφευρέσεις και ιστορικές αποφάσεις. Χτίστηκε και από αμέτρητα τραπέζια όπου άνθρωποι μίλησαν, γέλασαν, διαφώνησαν, συμφιλιώθηκαν και έφυγαν λίγο διαφορετικοί απ’ ό,τι είχαν έρθει.
Το κρασί θα συνεχίσει πιθανότατα να υπάρχει. Άλλωστε επέζησε οκτώ χιλιάδες χρόνια, αυτοκρατοριών, πολέμων, θρησκευτικών απαγορεύσεων και οικονομικών κρίσεων. Η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι αν θα επιβιώσει εκείνο. Είναι αν θα επιβιώσει η συνήθεια να αφιερώνουμε χρόνο ο ένας στον άλλον χωρίς να υπάρχει καμία άλλη ανταμοιβή πέρα από την ίδια την παρέα. Αν χαθεί αυτή η συνήθεια, τότε πράγματι δεν θα μιλάμε για το τέλος ενός ποτηριού κρασί. Θα μιλάμε για το τέλος μιας από τις πιο παλιές τελετουργίες της ανθρώπινης ζωής.
