Η πιο τρομακτική πρόβλεψη στα «Παιδιά των ανθρώπων» δεν ήταν η υπογεννητικότητα

Είκοσι χρόνια μετά την κυκλοφορία της και έναν χρόνο πριν από το 2027 όπου διαδραματίζεται, η ταινία του Αλφόνσο Κουαρόν μοιάζει πιο επίκαιρη από ποτέ. Όχι για τον κόσμο χωρίς παιδιά, αλλά για την κοινωνία που μαθαίνει να ξεχωρίζει ποιες ζωές αξίζουν προστασία.

Μέσα στα ερείπια του Μπέξχιλ, ενώ οι στρατιώτες πολεμούν ανθρώπους που έχουν πάψει προ πολλού να αντιμετωπίζονται ως πολίτες, ακούγεται το κλάμα ενός μωρού. Η Kee κατεβαίνει τη σκάλα κρατώντας το στην αγκαλιά της και, για λίγες στιγμές, τα όπλα σωπαίνουν. Οι στρατιώτες κοιτούν το παιδί σαν να βλέπουν κάτι που είχαν ξεχάσει ότι υπήρχε. Κάποιοι κάνουν τον σταυρό τους. Η μητέρα περνά ανάμεσά τους. Ύστερα ακούγεται μια έκρηξη και οι πυροβολισμοί ξαναρχίζουν. Η ανθρωπιά αναγνωρίστηκε, αλλά δεν άντεξε πολύ. Η ταινία Τα παιδιά των ανθρώπων κυκλοφόρησε το 2006 και ο Αλφόνσο Κουαρόν τοποθέτησε την ιστορία του στο 2027. Είκοσι χρόνια αργότερα, έναν μόλις χρόνο πριν από το μέλλον της ταινίας, η δύναμή της δεν βρίσκεται στο αν προέβλεψε με ακρίβεια όσα θα συνέβαιναν. Η ανθρωπότητα δεν έχει γίνει στείρα και το Λονδίνο δεν έχει μετατραπεί σε στρατιωτικοποιημένο φρούριο. Ο κόσμος της, ωστόσο, μας είναι οδυνηρά αναγνωρίσιμος. Κλειστά σύνορα, πρόσφυγες σε κλουβιά, κρατική προπαγάνδα, μια κοινωνία εξαντλημένη από τον φόβο και άνθρωποι που μαθαίνουν να περνούν δίπλα από τη βία χωρίς να γυρίζουν το κεφάλι.

Ο Κουαρόν δεν φαντάστηκε το μέλλον ως επίδειξη τεχνολογίας. Δεν υπάρχουν ιπτάμενα αυτοκίνητα ή λαμπεροί ουρανοξύστες. Υπάρχει η γνώριμη πόλη, λίγο πιο βρόμικη, πιο σκοτεινή και πιο κουρασμένη. Οι οθόνες μεταδίδουν διαταγές, οι δρόμοι έχουν γεμίσει στρατιώτες και η καθημερινότητα συνεχίζεται με την τρομακτική κανονικότητα που αποκτούν οι παρατεταμένες κρίσεις. Το μέλλον της ταινίας Τα παιδιά των ανθρώπων είναι φτιαγμένο από τα υλικά του παρόντος. Η δυστοπία εγκαταστάθηκε σταδιακά, ώσπου οι κάτοικοί της έπαψαν να θυμούνται ότι κάποτε ζούσαν διαφορετικά.

Στην ταινία δεν έχει γεννηθεί παιδί εδώ και δεκαοκτώ χρόνια. Η απουσία των παιδιών έχει αφαιρέσει από την κοινωνία κάτι βαθύτερο από τη δημογραφική της συνέχεια. Της έχει αφαιρέσει την ικανότητα να πιστεύει στο αύριο. Το κράτος μοιράζει αντικαταθλιπτικά και διαφημίζει το Quietus, ένα εγκεκριμένο πακέτο αυτοκτονίας για όσους θέλουν να αποχωρήσουν ήσυχα. Από τη μία αναζητά απελπισμένα μια εγκυμοσύνη· από την άλλη διευκολύνει τους μεγαλύτερους να εξαφανιστούν. Η αξία της ζωής μετριέται πλέον ανάλογα με τη χρησιμότητά της. Το παιδί είναι πολύτιμο επειδή υπόσχεται συνέχεια. Ο ηλικιωμένος περισσεύει. Ο πρόσφυγας θεωρείται απειλή.

Στη σημερινή Ευρώπη οι γεννήσεις δεν μειώνονται εξαιτίας κάποιας ανεξήγητης βιολογικής καταστροφής. Αντιμετωπίζει όμως μια ιστορική πτώση των γεννήσεων. Το 2024 ο δείκτης γονιμότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση έπεσε στο 1,34 παιδί ανά γυναίκα, το χαμηλότερο επίπεδο από τότε που υπάρχουν συγκρίσιμα ευρωπαϊκά στοιχεία, ενώ η Ελλάδα βρίσκεται ανάμεσα στις χώρες κάτω από το 1,30. Οι αριθμοί προκαλούν δικαιολογημένη ανησυχία για τη γήρανση, την εργασία και τα ασφαλιστικά συστήματα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτή η ανησυχία μετατρέπεται σε ηθική επίπληξη προς όσους δεν κάνουν παιδιά και σε μια πολιτική γλώσσα που αντιμετωπίζει τη γυναικεία αναπαραγωγή ως εθνική υποχρέωση.

Η συζήτηση συνήθως παρακάμπτει όσα δεν χωρούν εύκολα σε μια πατριωτική ομιλία. Η έρευνα του Ταμείου Πληθυσμού του ΟΗΕ έδειξε ότι σχεδόν ένας στους πέντε ανθρώπους αναπαραγωγικής ηλικίας πιστεύει πως δεν θα αποκτήσει τον αριθμό των παιδιών που επιθυμεί. Το υψηλό κόστος στέγασης και φροντίδας, η επισφαλής εργασία, η δυσκολία συνδυασμού καριέρας και οικογένειας και ο φόβος για το μέλλον βαραίνουν περισσότερο από μια υποτιθέμενη απόρριψη της γονεϊκότητας. Οι άνθρωποι δεν χρειάζονται κηρύγματα για να γεννήσουν. Χρειάζονται μια ζωή μέσα στην οποία ένα παιδί δεν θα ισοδυναμεί με οικονομικό άλμα στο κενό.

Εδώ η Kee γίνεται το πολιτικό κέντρο της ταινίας. Η Kee είναι μια μαύρη πρόσφυγας που, στα μάτια του βρετανικού κράτους, δεν δικαιούται καν να βρίσκεται στη χώρα. Το κράτος θέλει να την κλείσει σε κλουβί ή να την απελάσει. Την ίδια στιγμή κυοφορεί το πρώτο παιδί που πρόκειται να γεννηθεί ύστερα από δεκαοκτώ χρόνια. Το σώμα που θεωρείται ανεπιθύμητο κουβαλά τη ζωή την οποία ολόκληρο το έθνος λαχταρά. Αν η εγκυμοσύνη της αποκαλυφθεί, η εξουσία δεν θα αναγνωρίσει την Kee ως μητέρα με δικαιώματα. Θα της πάρει το παιδί και θα του επινοήσει μια καταγωγή πιο βολική για το επίσημο αφήγημα.

Αυτή είναι η πιο ανησυχητική πρόβλεψη της ταινίας Τα παιδιά των ανθρώπων. Σε περιόδους φόβου, το κράτος δεν περιορίζεται στη φύλαξη των συνόρων. Αποφασίζει ποιος έχει θέση μέσα σε αυτά, ποιος αναγνωρίζεται ως πρόσωπο και ποια ζωή αξίζει προστασία. Η Χάνα Άρεντ το περιέγραψε ως το «δικαίωμα να έχεις δικαιώματα»: η ανθρώπινη ιδιότητα από μόνη της δεν προστατεύει εκείνον που δεν ανήκει σε μια πολιτική κοινότητα. Στο Μπέξχιλ οι πρόσφυγες παραμένουν άνθρωποι αλλά αυτό δεν αρκεί. Χωρίς χώρα, χαρτιά και αναγνωρισμένη θέση, η ύπαρξή τους έχει ήδη μετατραπεί σε αδίκημα.

Ο Κουαρόν πάντως δεν εξιδανικεύει ούτε την αντίσταση. Οι Fishes θέλουν να προστατεύσουν την Kee, σύντομα όμως κάποιοι βλέπουν το μωρό ως σημαία που θα κινητοποιήσει τον κόσμο. Η κυβέρνηση θέλει να το χρησιμοποιήσει για να νομιμοποιήσει την εξουσία της· οι επαναστάτες για να υπηρετήσουν τον αγώνα τους. Ανάμεσα στις δύο πλευρές βρίσκεται μια νεαρή γυναίκα που ζητά το αυτονόητο: να κρατήσει το παιδί της και να αντιμετωπιστεί σαν άνθρωπος. Ο Theo αντιλαμβάνεται σταδιακά ότι η σωτηρία της δεν περνά από ένα μεγάλο πολιτικό σχέδιο. Περνά από μικρές συγκεκριμένες πράξεις φροντίδας, από ανθρώπους που επιλέγουν να βοηθήσουν χωρίς να διεκδικούν την ιδιοκτησία του θαύματος.

Το πλοίο που εμφανίζεται στο τέλος ονομάζεται Tomorrow. Δεν γνωρίζουμε αν το Human Project μπορεί πράγματι να θεραπεύσει την ανθρωπότητα ούτε αν η Kee και το παιδί της θα είναι ασφαλείς. Ο Κουαρόν αφήνει την ελπίδα να επιπλέει μέσα στην ομίχλη, χωρίς να την εγγυάται. Είκοσι χρόνια μετά, Τα παιδιά των ανθρώπων δεν μας τρομάζουν επειδή ο κόσμος έμεινε χωρίς παιδιά. Μας τρομάζει επειδή αναγνώρισε πόσο εύκολα μια κοινωνία που φοβάται ότι δεν έχει μέλλον μπορεί να χάσει την ανθρωπιά της στο παρόν. Το μωρό έκανε τα όπλα να σωπάσουν. Το δύσκολο ήταν να μην αρχίσουν ξανά.