Σε κάθε πάρτι υπάρχει εκείνη η στιγμή που ένα τραγούδι ξαφνικά γίνεται καλύτερο. Τα πολλά όργανα υποχωρούν, μένουν τα drums και το μπάσο, και η πίστα αντιδρά πριν προλάβει κανείς να σκεφτεί γιατί. Ο Grandmaster Flash πρόσεξε πολύ νωρίς ότι αυτή η στιγμή είχε πάντα το ίδιο πρόβλημα: τελείωνε. Οι περισσότεροι άνθρωποι απλώς περίμεναν να ξανάρθει. Εκείνος αποφάσισε να βρει τρόπο να μην την αφήσει να φύγει ποτέ. Αυτή η εμμονή με λίγα δευτερόλεπτα ρυθμού θα γινόταν τελικά μία από τις βασικές ιδέες πάνω στις οποίες χτίστηκε το hip-hop.
Στο νέο του βιβλίο, Birth of a Culture: The Four Elements of Hip-Hop, που έγραψε μαζί με τον Robert “Scoop” Jackson, ο Flash επιστρέφει στα χρόνια που ακόμη λεγόταν Joseph Saddler, πριν το όνομά του γίνει μέρος της επίσημης ιστορίας της σύγχρονης μουσικής. Θυμάται τον εαυτό του να παρακολουθεί τα οικογενειακά πάρτι και να προσέχει όχι μόνο τι έπαιζε αλλά τι συνέβαινε στους ανθρώπους όταν έπαιζε. Το Move On Up του Curtis Mayfield ήταν ένα από τα κομμάτια που τον σημάδεψαν. Όταν έφτανε το drum break, η πίστα ξαφνικά ζωντάνευε. Οι άνθρωποι χόρευαν πιο έντονα, πιο αποφασιστικά, σαν να είχαν μόλις ακούσει μέσα στο τραγούδι το σημείο που περίμεναν.
Αυτή είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά του Flash. Δεν ήταν απλώς άνθρωπος με καλό αυτί. Ήταν άνθρωπος που ήθελε να καταλάβει τον μηχανισμό πίσω από την αντίδραση. Πολύ πριν βρεθεί πίσω από δύο πικάπ, είχε ήδη αρχίσει να κοιτάζει τις συσκευές σαν να έκρυβαν ένα μυστικό. Ο πατέρας του άκουγε δίσκους το βράδυ και ο μικρός Joseph δεν μπορούσε να καταλάβει τι ακριβώς συνέβαινε ανάμεσα στη βελόνα, στο βινύλιο και στον ήχο. Έμπαινε κρυφά στον χώρο όπου φυλάσσονταν οι δίσκοι, παρατηρούσε, δοκίμαζε, πείραζε συσκευές. Η περιέργεια αυτή δεν ήταν πάντα ευπρόσδεκτη στο σπίτι. Για εκείνον όμως η μουσική δεν ήταν κάτι που απλώς άκουγες. Ήταν κάτι που μπορούσες να ανοίξεις και να δεις από μέσα.
Αργότερα άρχισε πραγματικά να διαλύει ηλεκτρικές συσκευές για να μάθει πώς λειτουργούσαν. Πικάπ, ενισχυτές, ραδιόφωνα, οτιδήποτε μπορούσε να αποσυναρμολογηθεί ήταν γι’ αυτόν περισσότερο ερώτηση παρά αντικείμενο. Η οικογένεια έβλεπε χαλασμένες συσκευές. Εκείνος έβλεπε κυκλώματα, καλώδια και σχέσεις αιτίας και αποτελέσματος. Όταν βρέθηκε σε τεχνική σχολή και άρχισε να μαθαίνει πιο συστηματικά για τον ήχο και τα ηλεκτρονικά, εκείνη η σχεδόν καταστροφική παιδική περιέργεια απέκτησε γλώσσα και μέθοδο.
Όταν άρχισε να παίζει ως DJ, αντιμετώπισε την πίστα σχεδόν σαν εργαστήριο. Δεν τον ενδιέφερε μόνο ποια τραγούδια άρεσαν. Τον ενδιέφερε πότε ακριβώς άρεσαν περισσότερο. Ποιο snare άλλαζε την ενέργεια του δωματίου, ποιο kick έκανε τους ανθρώπους να κινηθούν, σε ποιο σημείο του δίσκου συνέβαινε αυτό και πόσο διαρκούσε. Το πρόβλημα ήταν ότι σχεδόν πάντα διαρκούσε πολύ λίγο. Τότε άρχισε να φτιάχνει μόνος του τη λύση. Χρησιμοποιούσε δύο αντίγραφα του ίδιου δίσκου, αλλά δεν έμεινε εκεί. Έβαλε τσόχα κάτω από τα βινύλια ώστε να μπορούν να κινούνται πιο ελεύθερα πάνω στο πικάπ και σημάδευε τους δίσκους με κραγιόν για να ξέρει ακριβώς πού άρχιζε και πού τελείωνε το break. Ενώ το πρώτο πικάπ έπαιζε, ετοίμαζε το ίδιο σημείο στο δεύτερο. Όταν το break τελείωνε στο ένα, περνούσε στο άλλο, επέστρεφε τον πρώτο δίσκο στην αρχή και ξεκινούσε πάλι. Αν το timing ήταν σωστό, το κοινό δεν άκουγε δύο δίσκους. Άκουγε μία στιγμή να αρνείται να τελειώσει. Ο Flash ονόμασε τη μέθοδό του Quik Mix Theory.
Η εικόνα αξίζει περισσότερο από οποιαδήποτε τεχνική περιγραφή: ένας νεαρός στο Bronx, μπροστά σε δύο πικάπ, με τσόχα, κραγιόν και βινύλια σημαδεμένα σαν χάρτες, να προσπαθεί να επιμηκύνει με τα χέρια του λίγα δευτερόλεπτα μουσικής. Σήμερα η ίδια ιδέα εκτελείται με ένα κλικ. Πατάς ένα κουμπί και δημιουργείς loop. Κόβεις ένα sample, το μετακινείς, το επαναλαμβάνεις, αλλάζεις tempo, το ενώνεις με κάτι που ηχογραφήθηκε δεκαετίες νωρίτερα. Ο Flash έπρεπε να κάνει όλα αυτά μηχανικά, σε πραγματικό χρόνο, μπροστά σε μια πίστα που δεν συγχωρούσε λάθη. Και ακριβώς εδώ βρίσκεται κάτι περισσότερο από μια ιστορία τεχνικής δεξιοτεχνίας. Το πικάπ είχε σχεδιαστεί για να αναπαράγει έναν δίσκο από την αρχή μέχρι το τέλος. Ο Flash αποφάσισε ότι αυτό δεν τον ενδιέφερε. Το βινύλιο υποτίθεται ότι δεν το αγγίζεις ενώ παίζει. Εκείνος το άγγιξε. Ο δίσκος υποτίθεται ότι γυρίζει μπροστά. Εκείνος τον γύρισε πίσω. Η μουσική υποτίθεται ότι είναι ολοκληρωμένο προϊόν. Εκείνος την αντιμετώπισε σαν πρώτη ύλη.
Σε αυτό το σημείο η ιστορία του hip-hop γίνεται πολύ μεγαλύτερη από την ιστορία ενός μουσικού είδους. Το hip-hop ήταν από την αρχή μια κουλτούρα δημιουργικής ανυπακοής απέναντι στη χρήση των πραγμάτων. Δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για το τι υποτίθεται ότι κάνει ένα αντικείμενο. Ενδιαφερόταν για το τι άλλο θα μπορούσε να κάνει. Ένα πικάπ μπορούσε να γίνει όργανο. Ένας παλιός funk δίσκος μπορούσε να γίνει καινούργιο beat. Ένας τοίχος μπορούσε να γίνει καμβάς. Ένα πάρκο μπορούσε να γίνει club. Όλα αυτά συνέβαιναν σε μια Νέα Υόρκη που δεν είχε ιδιαίτερη διάθεση να βοηθήσει. Το Bronx της δεκαετίας του ’70 ήταν μια περιοχή που η πόλη έμοιαζε να έχει εγκαταλείψει: κτίρια άδειαζαν, οι πυρκαγιές πολλαπλασιάζονταν και οι δημόσιες υπηρεσίες υποχωρούσαν. Η συνηθισμένη ρομαντική αφήγηση λέει ότι η φτώχεια γέννησε τη δημιουργικότητα. Δεν είναι ακριβώς έτσι. Η φτώχεια δεν είναι δημιουργική. Η εγκατάλειψη δεν είναι δημιουργική. Οι άνθρωποι είναι.
Και οι άνθρωποι αυτοί έκαναν πράγματα που σήμερα μοιάζουν σχεδόν μυθικά. Σε υπαίθρια πάρτι, DJs έβρισκαν τρόπους να πάρουν ρεύμα από στύλους φωτισμού για να τροφοδοτήσουν τα πικάπ και τα ηχεία τους. Η εικόνα είναι σχεδόν υπερβολικά καλή για να είναι αληθινή: μια πόλη που τους έδινε όλο και λιγότερα, και νέοι που μετέτρεπαν ό,τι είχε απομείνει σε χώρο, ρεύμα και μουσική. Όταν δεν υπήρχαν χώροι, υπήρχαν πάρκα και υπόγεια. Όταν δεν υπήρχαν καινούργια όργανα, υπήρχαν παλιοί δίσκοι.Όταν δεν υπήρχαν χώροι, διοργανωτές ή κάποια έτοιμη σκηνή, έστηναν μόνοι τους τα πάρτι και έβρισκαν μόνοι τους το κοινό τους.
Ακόμη και οι δίσκοι περνούσαν από χέρι σε χέρι με έναν τρόπο που σήμερα μοιάζει συμβολικός. Γονείς φίλων έδιναν στον Flash παλιά βινύλια από τις συλλογές τους, χωρίς πιθανότατα να γνωρίζουν τι επρόκειτο να συμβεί σε αυτά. Η μουσική μιας γενιάς περνούσε κυριολεκτικά στα χέρια της επόμενης και επέστρεφε αλλαγμένη. Ένα soul ή funk κομμάτι που κάποιος θεωρούσε παλιό μπορούσε λίγες μέρες αργότερα να γίνει το πιο εκρηκτικό σημείο ενός πάρτι.
Ο Flash φυσικά δεν ήταν μόνος. Ο Kool Herc είχε ήδη καταλάβει τη δύναμη των breaks και είχε χτίσει γύρω τους τα δικά του πάρτι. Ο Afrika Bambaataa έφερε τη δική του μουσική γνώση και επιρροή, παρότι η μεταγενέστερη ιστορία του έχει σημαδευτεί από σοβαρές καταγγελίες σεξουαλικής κακοποίησης. Το hip-hop δεν γεννήθηκε από έναν άνθρωπο, σε ένα δωμάτιο, μια συγκεκριμένη νύχτα, όσο κι αν αγαπάμε τέτοιες ιστορίες. Γεννήθηκε από μια κοινότητα που αντάλλασσε δίσκους, τεχνικές, ανταγωνισμούς και ιδέες.
Το βιβλίο θυμίζει μάλιστα πόσο ακατάστατη και συλλογική ήταν αυτή η αρχή. Σε μία από τις ιστορίες του Flash, μια κοπέλα της γειτονιάς, η Anna, μαζί με άλλες φίλες της, πείραζαν έναν νεαρό που είχε γραφτεί στον στρατό, μιμούμενες τον ρυθμό του στρατιωτικού βηματισμού. Μέσα σε αυτό το παιχνίδι εμφανίζεται η φράση «hip-hop» σε ρυθμική επανάληψη. Δεν πρόκειται για αδιαμφισβήτητη απόδειξη σχετικά με την προέλευση του όρου· υπάρχουν πολλές διαφορετικές εκδοχές. Η αξία της ιστορίας είναι αλλού. Θυμίζει ότι η κουλτούρα δεν δημιουργήθηκε μόνο από τα ονόματα που αργότερα μπήκαν στα βιβλία. Κορίτσια μοίραζαν flyers, βοηθούσαν στα πάρτι, έδιναν ιδέες και ατάκες στους MCs. Η γειτονιά δημιουργούσε πριν ακόμη γνωρίζει ότι αυτό που δημιουργούσε θα αποκτούσε όνομα.
Ο Flash όμως έφερε μέσα σε αυτή την κοινότητα κάτι ασυνήθιστα συστηματικό. Ήταν λίγο ηλεκτρονικός, λίγο μαθηματικός και λίγο κοινωνικός επιστήμονας της πίστας. Παρατηρούσε το πλήθος και έκανε διορθώσεις. Δεν ρωτούσε απλώς τι αρέσει στους ανθρώπους. Ρωτούσε ποιο ακριβώς δευτερόλεπτο τους κάνει να χάνουν τον έλεγχο. Ένα κομμάτι όπως το Apache των Incredible Bongo Band δεν ήταν γι’ αυτόν απλώς ένας καλός δίσκος. Ήταν μια συλλογή από στιγμές που μπορούσαν να κοπούν, να επαναληφθούν και να πάρουν καινούργια ζωή μπροστά σε ένα κοινό. Αυτή η λογική ακούγεται καθαρά στο The Adventures of Grandmaster Flash on the Wheels of Steel, όπου χρησιμοποιεί τρία πικάπ και μετακινείται ανάμεσα σε Queen, Blondie, Chic και άλλα κομμάτια, όχι σαν κάποιος που απλώς επιλέγει τραγούδια αλλά σαν κάποιος που τα αποσυναρμολογεί και τα ξανασυναρμολογεί μπροστά σου.
Η ιστορία όμως δεν ήταν ποτέ τόσο αρμονική όσο τείνουμε να τη θυμόμαστε. Ο Flash αναγνωρίζει ανοιχτά τη σημασία του Kool Herc, αλλά ταυτόχρονα ενοχλείται όταν θεωρεί ότι τεχνικές ή ιδέες αποδίδονται σε άλλους χωρίς να αναγνωρίζεται η δική του συμβολή. Η ιστορία του hip-hop είναι και μια ιστορία διαφωνιών για την πατρότητα. Δεν είναι παράξενο. Όσο περισσότερο μεγαλώνει μια κουλτούρα, τόσο μεγαλύτερη αξία αποκτά το ερώτημα ποιος ήταν εκεί πρώτος, ποιος σκέφτηκε τι και ποιος τελικά έμεινε στο κάδρο.
Ίσως γι’ αυτό υπάρχει μια μικρή ειρωνεία στη μετέπειτα ιστορία του Flash. Οι MCs πέρασαν μπροστά, το rap έγινε η κυρίαρχη μορφή, η βιομηχανία μεγάλωσε και ο DJ, γύρω από τον οποίο είχε οργανωθεί αρχικά μεγάλο μέρος αυτής της κουλτούρας, μετακινήθηκε προς το φόντο. Ο Flash έζησε αρκετά ώστε να δει την ιδέα που κάποτε απαιτούσε δύο πικάπ, δύο δίσκους και εξωφρενικό timing να γίνεται μέρος της καθημερινής γραμματικής της μουσικής. Loops, samples, edits, remixes. Η λογική βρίσκεται παντού ακόμη και σε ανθρώπους που δεν γνωρίζουν το όνομά του.
Κάπου εδώ βρίσκεται και η πιο πικρή πλευρά της ιστορίας. Το The Message είναι ένα από τα σημαντικότερα τραγούδια που κυκλοφόρησαν με το όνομα Grandmaster Flash and the Furious Five, αλλά ο ίδιος ο Flash έχει επισημάνει ότι η Quik Mix Theory που καθόρισε τη δική του συμβολή δεν βρίσκεται ουσιαστικά μέσα στην ηχογράφηση. Το παράδοξο είναι σχεδόν τέλειο: ένα από τα κομμάτια που βοήθησαν περισσότερο να κάνουν το όνομά του ιστορικό δεν κουβαλά πραγματικά τον ήχο που ο ίδιος θεωρεί δική του μεγάλη ανακάλυψη.
Αυτό εξηγεί και γιατί το Birth of a Culture έχει κάτι περισσότερο από νοσταλγία. Ο Flash δεν επιστρέφει απλώς στα παλιά. Προσπαθεί να ξαναβάλει σε σειρά μια ιστορία που μεγάλωσε τόσο πολύ ώστε άρχισε να ξεχνά πώς ακριβώς ξεκίνησε. Αυτό συμβαίνει συχνά με τις πραγματικά μεγάλες καινοτομίες: κάποια στιγμή γίνονται τόσο αυτονόητες, ώστε ξεχνάμε ότι κάποιος χρειάστηκε πρώτα να τις επινοήσει. Όταν αλλάξει αρκετά βαθιά τον κόσμο, σταματά να μοιάζει με εφεύρεση. Μοιάζει σαν να υπήρχε πάντα.
Πριν από τα samplers, τα software και τα εκατομμύρια loops που δημιουργούνται καθημερινά, υπήρξαν άνθρωποι που έπρεπε να εφεύρουν αυτή τη δυνατότητα με τα ίδια τους τα χέρια. Το σημαντικότερο που έκανε ο Grandmaster Flash δεν ήταν ότι παρέτεινε ένα drum break. Ήταν ότι απέδειξε πως ένα τραγούδι μπορεί να συνεχίσει να αλλάζει ακόμη και αφού έχει τελειώσει η ηχογράφησή του. Μπορείς να το ανοίξεις, να το κόψεις, να το μετακινήσεις, να το επαναλάβεις, να το ενώσεις με κάτι άλλο και να του δώσεις μια δεύτερη ζωή. Πάνω σε αυτή την ιδέα χτίστηκε το hip-hop. Και τελικά πολύ περισσότερο από το hip-hop.
Το Birth of a Culture: The Four Elements of Hip-Hop, των Grandmaster Flash και Robert “Scoop” Jackson, κυκλοφορεί στις 22 Σεπτεμβρίου
Διαβάζεις BlackBook; Πρόσθεσέ μας στις προτιμώμενες πηγές σου στην Google.
Πρόσθεσε το BlackBook στην Google
