Carlo Rovelli: Γιατί η βεβαιότητα μας εμποδίζει να μάθουμε

Υπάρχει κάτι παράξενο στο να ακούς έναν θεωρητικό φυσικό να λέει ότι η φυσική είναι υπερεκτιμημένη. Στην περίπτωση του Carlo Rovelli όμως η φράση δεν είναι πρόκληση για την πρόκληση. Ο Carlo Rovelli έχει περάσει μια ζωή προσπαθώντας να καταλάβει τη φύση της πραγματικότητας και κατέληξε σε ένα συμπέρασμα που η εποχή μας δεν αγαπά ιδιαίτερα: η βεβαιότητα δεν είναι πάντα ένδειξη γνώσης. Μερικές φορές είναι ακριβώς το σημείο όπου η γνώση σταματά. Για έναν θεωρητικό φυσικό, αυτό ακούγεται σχεδόν παράδοξο. Έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε την επιστήμη ως τη μεγάλη μηχανή παραγωγής βεβαιοτήτων. Ο Rovelli δεν αμφισβητεί αυτή τη δύναμη. Αμφισβητεί όμως κάτι βαθύτερο: την ιδέα ότι κάπου, πίσω από όλα όσα γνωρίζουμε, υπάρχει μια τελική περιγραφή του κόσμου στην οποία κάποια μέρα θα φτάσουμε και όλα θα γίνουν απολύτως καθαρά.

Στο νέο του βιβλίο On the Equality of All Things: Physics and Philosophy επιστρέφει σε ένα ερώτημα που τον ακολουθεί εδώ και δεκαετίες. Όχι μόνο τι είναι ο χώρος, ο χρόνος ή η ύλη, αλλά τι σημαίνει να γνωρίζουμε κάτι όταν είμαστε και εμείς κομμάτι του κόσμου που προσπαθούμε να περιγράψουμε. Η απάντησή του δεν είναι μια ακόμη θεωρία για τα πάντα. Είναι σχεδόν η άρνηση της ανάγκης μας να υπάρχει μια θεωρία για τα πάντα. Αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία έξω από τη φυσική απ’ όσο φαίνεται. Η εποχή μας έχει μια παράξενη σχέση με την αβεβαιότητα. Από τη μία, ζούμε μέσα σε περισσότερη πληροφορία απ’ όση είχε ποτέ οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά. Από την άλλη όσο περισσότερη πληροφορία έχουμε, τόσο λιγότερο ανεχόμαστε το “δεν ξέρω”. Η αβεβαιότητα αντιμετωπίζεται σχεδόν σαν προσωπικό ελάττωμα. Πρέπει να έχεις άποψη γρήγορα, καθαρά.

Τα social media δεν ανταμείβουν εκείνον που λέει «δεν έχω ακόμη αρκετά στοιχεία». Ανταμείβουν την πιο καθαρή θέση, την πιο σύντομη εξήγηση, την πιο απόλυτη διατύπωση. Η ταχύτητα της γνώμης έχει αποκτήσει μεγαλύτερη αξία από την ποιότητα της σκέψης. Και αυτή η απαίτηση δεν είναι καθόλου αθώα τελικά. Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται παντού. Η πολιτική επικοινωνία οργανώνεται γύρω από καθαρές απαντήσεις σε προβλήματα που δεν είναι καθαρά. Η οικονομία ζητά προβλέψεις για ένα μέλλον που έχει αποδείξει επανειλημμένα πόσο λίγο σέβεται τις προβλέψεις. Η βιομηχανία της αυτοβελτίωσης υπόσχεται ότι υπάρχει ο σωστός τρόπος να τρώμε, να δουλεύουμε, να κοιμόμαστε, να μεγαλώνουμε παιδιά, να οργανώνουμε ολόκληρη τη ζωή μας. Κάπου υπάρχει πάντα μια μέθοδος, ένα σύστημα, ένα πρωτόκολλο που θα βάλει τα πράγματα στη θέση τους.

Η ανάγκη αυτή για τελικές απαντήσεις δεν είναι μόνο διανοητική. Είναι ψυχολογική. Η βεβαιότητα μας ανακουφίζει. Κάνει τα πράγματα να φαίνονται απλούστερα και μας γλιτώνει από μια δυσάρεστη σκέψη: ότι μπορεί να είναι πιο περίπλοκα απ’ όσο θέλουμε ή ότι μπορεί απλώς να έχουμε κάνει λάθος.Το πρόβλημα είναι ότι ο κόσμος δεν φαίνεται ιδιαίτερα πρόθυμος να οργανωθεί σύμφωνα με αυτή την ανάγκη. Η επιστήμη γνωρίζει καλά αυτή την αμηχανία. Οι καλύτερες θεωρίες δεν γίνονται ισχυρές επειδή ανακηρύσσονται αληθινές για πάντα. Γίνονται ισχυρές επειδή αντέχουν στην αμφισβήτηση, επειδή μπορούν να δοκιμαστούν και επειδή υπάρχει πάντα η δυνατότητα να διορθωθούν όταν εμφανιστούν καλύτερα δεδομένα. Η επιστημονική γνώση δεν είναι αδύναμη επειδή αλλάζει. Είναι ισχυρή ακριβώς επειδή μπορεί να αλλάξει.

Εδώ βρίσκεται και η ουσία της σκέψης του Rovelli. Η σχεσιακή προσέγγισή του στην κβαντομηχανική υποστηρίζει ότι πολλές ιδιότητες δεν έχουν νόημα ως απόλυτες, απομονωμένες ιδιότητες πραγμάτων, αλλά μέσα στις σχέσεις μεταξύ φυσικών συστημάτων. Δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε αυτή την ιδέα σε φιλοσοφικό slogan. Η κβαντομηχανική δεν αποδεικνύει ότι «όλα είναι σχετικά», ούτε ότι η πραγματικότητα είναι απλώς θέμα προσωπικής άποψης. Το ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού: στην ιδέα ότι καμία περιγραφή δεν χρειάζεται να εξαντλεί ολόκληρη την πραγματικότητα.

Ένας άνθρωπος είναι σώμα, αλλά δεν είναι μόνο σώμα. Είναι βιολογία, αλλά η βιολογία δεν αρκεί για να περιγράψει μια ενοχή, έναν έρωτα, μια ανάμνηση ή μια πολιτική πεποίθηση. Μια κοινωνία αποτελείται από άτομα, αλλά δεν καταλαβαίνεις την ιστορία της κοιτάζοντας μόνο τη βιοχημεία τους. Ένα έργο τέχνης αποτελείται από υλικά, αλλά η χημική ανάλυση των υλικών του δεν εξηγεί γιατί μας συγκινεί. Δεν υπάρχει μία μοναδική κλίμακα στην οποία ο κόσμος αποκαλύπτει ολόκληρο το νόημά του. Και όμως η σύγχρονη κουλτούρα αγαπά τις μονοαιτιακές εξηγήσεις. Θέλει να ξέρει ποιο είναι το ένα πράγμα που ευθύνεται για όλα. Ένα γονίδιο. Ένα τραύμα. Ένας αλγόριθμος. Μια γενιά. Μια τεχνολογία. Αν βρούμε το κρυφό κλειδί, υποτίθεται, θα ανοίξουμε την πόρτα και όλα θα γίνουν επιτέλους κατανοητά. Μόνο που συνήθως το δωμάτιο έχει περισσότερες πόρτες.

Η αξία του Rovelli δεν βρίσκεται στο ότι μας προσφέρει μια νέα βεβαιότητα στη θέση της παλιάς. Βρίσκεται ακριβώς στο ότι αρνείται να μας κάνει αυτή τη χάρη. Μας ζητά να δεχτούμε ότι η μερική γνώση δεν είναι αποτυχία, ότι το γεγονός πως μια εξήγηση έχει όρια δεν την κάνει άχρηστη, ότι μπορούμε να γνωρίζουμε αρκετά χωρίς να γνωρίζουμε τα πάντα. Σε μια εποχή όπου όλοι καλούμαστε να είμαστε διαρκώς σίγουροι, αυτό μπορεί να είναι το πιο χρήσιμο πράγμα που έχει να μας πει ένας φυσικός. Δεν χρειάζεται να φοβόμαστε τόσο πολύ το «δεν ξέρω». Το πραγματικό πρόβλημα αρχίζει όταν είμαστε τόσο βέβαιοι ώστε δεν μπορούμε πια να μάθουμε τίποτα καινούργιο.