«Συναστρία»: Όταν η τέχνη η ποίηση και ο ουρανός ενώνονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη

Το πρώτο πράγμα που σκέφτομαι όταν βρίσκομαι στο Αίθριο του τέταρτου ορόφου της Εθνικής Βιβλιοθήκης δεν είναι κάποιο συγκεκριμένο έργο. Είναι ο ουρανός. Βρίσκεται ακριβώς από πάνω, πίσω από τη γυάλινη οροφή, και για μια έκθεση που ονομάζεται «Συναστρία», αυτή η παρουσία του ουρανού δεν είναι απλώς σκηνικό· είναι μέρος της ίδιας της ιδέας. Το φως μπαίνει στον χώρο, αλλάζει μέσα στην ημέρα, πέφτει διαφορετικά πάνω στα έργα και σε αναγκάζει να θυμηθείς ότι όσα βλέπεις εδώ έχουν ξεκινήσει από κάτι πολύ παλιότερο από την τέχνη: από την ανθρώπινη συνήθεια να σηκώνουμε το κεφάλι προς τα πάνω και να ψάχνουμε νόημα. Η «Συναστρία» εγκαινιάστηκε χθες Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου, στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος με είκοσι εικαστικές δημιουργίες και δεκατέσσερις ποιητικές φωνές. Αν μείνεις μόνο στην περιγραφή, μοιάζει με μια ακόμη ομαδική έκθεση. Μέσα στον χώρο καταλαβαίνεις γρήγορα ότι η φιλοδοξία της είναι διαφορετική. Δεν προσπαθεί απλώς να βάλει την ποίηση δίπλα στα εικαστικά. Προσπαθεί να δημιουργήσει σχέσεις ανάμεσά τους και αυτή η διαφορά είναι ουσιαστική.

Πάντα με γοήτευε το γεγονός ότι οι αστερισμοί, όπως τους γνωρίζουμε, στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν. Τα άστρα υπάρχουν, οι γραμμές όχι. Αυτές τις βάλαμε εμείς. Κάποιος κοίταξε κάποτε ένα σύνολο από φωτεινά σημεία και αποφάσισε ότι εκεί βρίσκεται ένας κυνηγός, ένα ζώο, ένας ήρωας. Από τότε κάνουμε περίπου το ίδιο πράγμα με ολόκληρη τη ζωή μας: ενώνουμε σημεία που από μόνα τους μπορεί να μην έχουν καμία σχέση και προσπαθούμε να φτιάξουμε μια εικόνα. Εκεί βρίσκεται για μένα και η πραγματική δύναμη της «Συναστρίας». Ο Λευτέρης Μωυσιάδης, στον οποίο ανήκει η αρχική σύλληψη του εγχειρήματος, μίλησε στα εγκαίνια γι’ αυτή ακριβώς την ανάγκη να δημιουργηθεί μια πύλη ανάμεσα σε ανθρώπους και τέχνες που συνυπάρχουν αλλά δεν συναντιούνται όσο συχνά θα μπορούσαν. Ακούγοντάς τον, σκέφτομαι πόσο παράξενα έχουμε οργανώσει τον πολιτισμό μας.Συνηθίσαμε να χωρίζουμε τον πολιτισμό σε κατηγορίες: ποίηση, ζωγραφική, επιστήμη, καθεμία στη δική της θέση. Το μυαλό όμως δεν λειτουργεί με τέτοια τάξη. Μια εικόνα μπορεί να φέρει στην επιφάνεια μια λέξη, μια λέξη ένα πρόσωπο, ένα πρόσωπο μια ολόκληρη εποχή. Οι σχέσεις δημιουργούνται πριν ακόμη προλάβουμε να τις ονομάσουμε.

Ο επιμελητής Κώστας Πράπογλου ξεκίνησε από ένα ερώτημα που αποδεικνύεται καθοριστικό: γιατί αυτή η έκθεση έπρεπε να γίνει στην Εθνική Βιβλιοθήκη; Η απάντηση βρισκόταν ήδη μέσα στις συλλογές της. Αστρονομία, αστροφυσική, κοσμολογία, αστρολογία, ουράνιοι χάρτες, αστερισμοί, η μέτρηση του χρόνου. Ολόκληρη η ιστορία της προσπάθειάς μας να καταλάβουμε τι υπάρχει από πάνω μας ήταν ήδη γραμμένη σε βιβλία και χειρόγραφα. Κάπου εκεί η Βιβλιοθήκη παύει να είναι απλώς ο χώρος που φιλοξενεί την έκθεση και γίνεται μέρος της. Δίπλα στα σύγχρονα έργα βρίσκονται επιλεγμένα χειρόγραφα και σπάνια βιβλία από τις Ειδικές Συλλογές της ΕΒΕ. Μου αρέσει αυτή η συνύπαρξη, επειδή καταργεί για λίγο τη βολική ιδέα ότι οι άνθρωποι του παρελθόντος κι εμείς κατοικούμε σε εντελώς διαφορετικούς κόσμους. Τα εργαλεία άλλαξαν. Η ερώτηση όχι και τόσο. Εκείνοι σχεδίαζαν ουράνιους χάρτες, εμείς στέλνουμε τηλεσκόπια βαθιά στο Διάστημα. Και οι δύο, με διαφορετικές γλώσσες και διαφορετική γνώση, προσπαθούμε να απαντήσουμε περίπου στο ίδιο πράγμα: πού βρισκόμαστε μέσα σε όλα αυτά;

Υπήρξε όμως μια στιγμή στα εγκαίνια που μετακινεί για λίγο το κέντρο βάρους από τα έργα στους ανθρώπους. Η συμμετοχή του Τίτου Πατρίκιου και η ανάγνωση του νέου του ποιήματος «Ένα ολόφωτο αστέρι», γραμμένου στις 25 Αυγούστου 2026. Ο Τίτος Πατρίκιος μιλά για τη χαρά του που βλέπει νέους ζωγράφους και ποιητές και λέει κάτι που μένει: ενώ αρκετοί παλαιότεροι αντιμετωπίζουν τους νεότερους ανταγωνιστικά, εκείνος τους βλέπει ως την αναγκαία συνέχεια της τέχνης. Τον ακούω και σκέφτομαι ότι δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει καταλληλότερη σκέψη για μια έκθεση που ονομάζεται «Συναστρία». Ένας πολιτισμός δεν αποτελείται από μοναχικά φωτεινά σημεία. Χρειάζεται προηγούμενους και επόμενους, ανθρώπους που μπορεί να μη γνωρίστηκαν ποτέ αλλά τα έργα τους κάποτε καταλήγουν στον ίδιο χώρο, φωνές που έρχονται από διαφορετικές εποχές και κάποιον που θα αντιληφθεί τη σχέση ανάμεσά τους.

Γι’ αυτό έχει σημασία ότι στη «Συναστρία» συναντιούνται διαφορετικές γενιές και διαφορετικές καλλιτεχνικές γλώσσες. Ο Κώστας Τσόκλης, ο Κώστας Βαρώτσος, ο Κωνσταντίνος Ξενάκης, ο Ιάσων Μεγκούλας – Cacao Rocks και οι υπόλοιποι εικαστικοί δεν χρειάζεται να έχουν κοινή αισθητική. Ούτε ο Τίτος Πατρίκιος, ο Χάρης Βλαβιανός, ο Νίκος Ερηνάκης, η Μυρσίνη Γκανά, η Μαρία Τοπάλη και οι άλλες ποιητικές φωνές χρειάζεται να μιλούν με τον ίδιο τρόπο. Το ενδιαφέρον αρχίζει ακριβώς επειδή δεν το κάνουν. Η έκθεση δεν απαιτεί από την ποίηση να εξηγήσει τη ζωγραφική ούτε από τη ζωγραφική να εικονογραφήσει την ποίηση. Τις αφήνει να βρίσκονται κοντά και να δοκιμάζουν τι μπορεί να γεννηθεί στην απόσταση μεταξύ τους.

Αξίζει επίσης να σταθεί κανείς σε κάτι που συνήθως περνά στις τελευταίες γραμμές ενός πολιτιστικού δελτίου, ενώ δεν θα έπρεπε. Για τους επισκέπτες με οπτική αναπηρία έχουν προβλεφθεί απτικές αποδόσεις έργων, ηχητικές αφηγήσεις και προσαρμοσμένο συνοδευτικό υλικό. Η πρόσβαση στον πολιτισμό δεν εξαντλείται στην ελεύθερη είσοδο. Μπορείς να έχεις την πόρτα ορθάνοιχτη και παρ’ όλα αυτά κάποιοι άνθρωποι να παραμένουν έξω από την εμπειρία. Εδώ γίνεται τουλάχιστον μια ουσιαστική προσπάθεια να διευρυνθούν οι τρόποι με τους οποίους μπορεί κάποιος να έρθει σε επαφή με ένα έργο, κάτι που συνδέεται άμεσα με την ίδια τη λογική της έκθεσης: δεν υπάρχει ένας μόνο τρόπος να βλέπεις.

Καθώς η βραδιά προχωρά, επιστρέφω νοητά στην αρχική εικόνα, στα άστρα και στις γραμμές που δεν υπάρχουν. Αυτό είναι το παράξενο με τους αστερισμούς. Μας φαίνονται αυτονόητοι μόνο αφού κάποιος μας τους έχει δείξει. Ύστερα είναι δύσκολο να κοιτάξεις τα ίδια σημεία και να μη δεις πια το σχήμα. Κάπως έτσι λειτουργεί και η καλή τέχνη. Δεν είναι υποχρεωμένη να μας εξηγήσει τον κόσμο και πολύ συχνά αποτυγχάνει όταν προσπαθεί να το κάνει. Μπορεί όμως να ενώσει για μια στιγμή δύο πράγματα που μέχρι τότε θεωρούσαμε άσχετα και να μας αναγκάσει να επιστρέψουμε σε αυτά διαφορετικά.

Φεύγοντας από τη «Συναστρία» αυτή είναι η σκέψη που μένει περισσότερο. Τα άστρα ήταν πάντα εκεί. Οι αποστάσεις επίσης. Οι γραμμές όμως είναι δικές μας και, τελικά, αυτό είναι που κάνουμε συνεχώς απέναντι στην τέχνη, στη μνήμη, στη γνώση και στους ανθρώπους που προηγήθηκαν ή θα ακολουθήσουν: προσπαθούμε να ανακαλύψουμε ποια σημεία μπορούν να ενωθούν ώστε να εμφανιστεί μπροστά μας μια εικόνα που πριν δεν υπήρχε.

Η «Συναστρία» παρουσιάζεται στο Αίθριο του 4ου ορόφου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, στο ΚΠΙΣΝ, έως τις 4 Οκτωβρίου 2026. Η έκθεση λειτουργεί καθημερινά από τις 09:30 έως τις 20:00, με ελεύθερη είσοδο.