Clinamen: Όταν η τέχνη προσπαθεί να βάλει τάξη στο χάος

Το πρώτο πράγμα που με κάνει καχύποπτο με το Clinamen είναι ακριβώς αυτό που το έκανε διάσημο: είναι υπερβολικά όμορφο. Νερό, λευκή πορσελάνη, αντανακλάσεις, μπολ που γλιστρούν αργά πάνω στην επιφάνεια και, όταν συναντιούνται, αφήνουν έναν μικρό καθαρό ήχο πίσω τους. Είναι από εκείνα τα έργα που η κάμερα ερωτεύεται πριν ακόμη προλάβει ο θεατής να αποφασίσει τι ακριβώς βλέπει. Καταλαβαίνω γιατί έγινε viral, αλλά αυτό είναι μάλλον το λιγότερο ενδιαφέρον πράγμα πάνω του. Το Clinamen του Σελέστ Μπουρσιέ-Μουζενό, που μετά την Bourse de Commerce – Pinault Collection στο Παρίσι και το Park Avenue Armory της Νέας Υόρκης παρουσιάζεται στην Onassis Mandra, για πρώτη φορά σε εξωτερικό χώρο, στηρίζεται σε μια ιδέα σχεδόν παιδικά απλή. Πορσελάνινα μπολ επιπλέουν στο νερό, παρασύρονται από ρεύματα, πλησιάζουν, απομακρύνονται και συγκρούονται. Κάθε επαφή παράγει έναν ήχο.

Δεν υπάρχει μουσικός, δεν υπάρχει παραδοσιακή παρτιτούρα, ούτε κάποιος που γνωρίζει ποια θα είναι η επόμενη νότα. Οι συγκρούσεις δημιουργούν ένα συνεχές ηχητικό σύστημα από μεταλλικούς τόνους και απρόβλεπτες συνηχήσεις. Κάπου εκεί πιάνω τον εαυτό μου να περιμένει την επόμενη ωραία σύγκρουση, να ψάχνει ρυθμό, να πιστεύει ότι δύο διαδοχικοί ήχοι είχαν κάποιο λόγο να βρεθούν ο ένας δίπλα στον άλλον. Μετά από λίγο αρχίζω να ακούω μικρές μουσικές φράσεις εκεί όπου μάλλον δεν υπάρχουν. Περιμένω μια επανάληψη, έναν ρυθμό, κάτι που να συνδέει τον έναν ήχο με τον επόμενο. Σαν να με ενοχλεί η ιδέα ότι μπορεί να μην υπάρχει κανένα σχέδιο πίσω από τους ήχους. Οι ήχοι είναι τυχαίοι και ασύμφωνοι, αλλά ο ακροατής αρχίζει σχεδόν αναπόφευκτα να αναζητεί μέσα τους μοτίβα. Εκεί το Clinamen γίνεται πραγματικά ενδιαφέρον και σχεδόν ταυτόχρονα, αρχίζουν οι αντιρρήσεις μου.

Ο τίτλος παραπέμπει στην αρχαία ιδέα της ανεπαίσθητης παρέκκλισης των ατόμων από την προκαθορισμένη πορεία τους: μια μικρή απόκλιση που δημιουργεί τη συνάντηση, τη σύγκρουση και τελικά τη δυνατότητα να συμβεί κάτι που δεν ήταν απολύτως προδιαγεγραμμένο. Είναι μια θαυμάσια ιδέα. Τόσο θαυμάσια μάλιστα, ώστε μερικές φορές αναρωτιέμαι αν είναι μεγαλύτερη από το ίδιο το έργο. Αν αφαιρέσω τον Λουκρήτιο, την επιμελητική γλώσσα, την αρχιτεκτονική και τη φωτογενή επιφάνεια του νερού, τι ακριβώς μένει; Μπολ που χτυπούν μεταξύ τους. Μερικές στιγμές ακούω μια υπέροχη μεταφορά για την ελευθερία. Άλλες ακούω απλώς πορσελάνη. Και το Clinamen περπατά επικίνδυνα πάνω σε μια γραμμή γνώριμη στη σύγχρονη τέχνη, εκεί όπου μια απλή αισθητηριακή εμπειρία φορτώνεται με τόσο μεγάλο θεωρητικό βάρος ώστε κινδυνεύουμε να θεωρήσουμε βαθιά την εξήγησή της πριν αποφασίσουμε αν είναι βαθύ το ίδιο το έργο.

Το παράδοξο είναι ότι ένα έργο αφιερωμένο στο τυχαίο έχει οργανωθεί σχεδόν μέχρι την τελευταία του λεπτομέρεια. Κάποιος επέλεξε τα μπολ, κάποιος σχεδίασε τις δεξαμενές, κάποιος δημιούργησε τα ρεύματα που ορίζουν τις τροχιές. Ο Μπουρσιέ-Μουζενό έχει εξηγήσει ότι θέλησε να απομακρυνθεί από τον παραδοσιακό ρόλο του συνθέτη και να μετατραπεί σε ακροατή του συστήματος που ο ίδιος δημιούργησε. Ο δημιουργός όμως δεν εξαφανίζεται. Έχει κατασκευάσει ολόκληρο τον κόσμο μέσα στον οποίο επιτρέπεται να συμβεί το απρόβλεπτο. Το Clinamen δεν μας δείχνει ακριβώς το χάος· μας προσφέρει μια ασφαλή, πανέμορφη και εξαιρετικά επιμελημένη εκδοχή του. Και ακριβώς γι’ αυτό η Αθήνα μπορεί να αποδειχθεί η καλύτερη δοκιμασία του. Στο Παρίσι και στη Νέα Υόρκη η αρχιτεκτονική προστάτευε το έργο, το απομόνωνε και σε έναν βαθμό υπαγόρευε τον τρόπο με τον οποίο έπρεπε να το κοιτάξεις. Στο σκοτεινό Drill Hall του Armory, οι δεξαμενές αποκτούσαν σχεδόν πλανητική υπόσταση, αποκομμένες από τον εξωτερικό κόσμο.

Στην Onassis Mandra αυτή η ασφάλεια εξαφανίζεται. Υπάρχει αέρας, φως που αλλάζει, θερμοκρασία, φωνές, βήματα, μηχανές, μια πόλη που δεν γνωρίζει ότι βρίσκεται δίπλα σε έργο τέχνης και δεν έχει καμία υποχρέωση να χαμηλώσει τον τόνο της. Η Αθήνα αρνείται στο Clinamen το δικαίωμα να είναι μόνο του. Για πρώτη φορά, το απρόβλεπτο δεν το έχει σχεδιάσει ο καλλιτέχνης. Ένας εξωτερικός ήχος μπορεί να εισβάλει στη σύνθεση, να τη χαλάσει ή να την κάνει καλύτερη. Το έργο παύει για μια στιγμή να προσομοιώνει την απώλεια ελέγχου και πράγματι τον χάνει. Και τότε απομακρύνεται και από έναν ακόμη κίνδυνο: να γίνει απλώς μια κομψή πολυαισθητηριακή εμπειρία όπου κάθεσαι δίπλα στο νερό, χαλαρώνεις, βγάζεις μια όμορφη φωτογραφία και επιστρέφεις στην πόλη λίγο πιο ήρεμος.

Κάτω από την ομορφιά του υπάρχει κάτι πολύ λιγότερο καθησυχαστικό. Τα πράγματα συμβαίνουν χωρίς να μας εξηγούν γιατί. Εμείς είμαστε αυτοί που επιμένουμε να ψάχνουμε μέσα τους μια τάξη. Κάποια στιγμή στην Onassis Mandra ένας ήχος από τον δρόμο θα πέσει πάνω στο χτύπημα δύο πορσελάνινων μπολ και κανείς δεν θα μπορεί να πει με βεβαιότητα ποιο από τα δύο ανήκει στο έργο. Εκεί νομίζω αρχίζει πραγματικά το Clinamen.