Η Αν Κάρσον έκανε κάτι που ελάχιστοι συγγραφείς έχουν καταφέρει: πήρε ιστορίες γραμμένες πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια και άλλαξε τον τρόπο που τις διαβάζουμε. Έδωσε φωνή σε ένα τέρας που ο Ηρακλής είχε σκοτώσει, αναζήτησε στη Σαπφώ την εξήγηση της ερωτικής επιθυμίας και χρησιμοποίησε ένα αρχαίο ρωμαϊκό ποίημα για να αποχαιρετήσει τον αδελφό της. Στα βιβλία της η αρχαιότητα παύει να είναι ένα ένδοξο παρελθόν που οφείλουμε να θαυμάζουμε και γίνεται ένας κόσμος γεμάτος ανθρώπους που αγαπούν, φοβούνται, ζηλεύουν και υποφέρουν. Στις 8 Οκτωβρίου 2026, η 76χρονη Καναδή ποιήτρια, μεταφράστρια και κλασική φιλόλογος τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η είδηση τη βρήκε στην Ισλανδία όπου σύμφωνα με τη Σουηδική Ακαδημία άκουγε τον άνεμο. Η βράβευση αναγνωρίζει ένα έργο που αμφισβήτησε τα όρια ανάμεσα στην ποίηση, την πεζογραφία και τη φιλοσοφία. Αλλά το σπουδαιότερο επίτευγμα της Κάρσον βρίσκεται αλλού. Μας έδειξε ότι τα αρχαία κείμενα δεν χρειάζεται να μοιάζουν με τη δική μας εποχή για να έχουν κάτι ουσιαστικό να της πουν.
Η ιστορία αρχίζει σε ένα σχολείο του Πορτ Χόουπ στο Οντάριο. Η καθηγήτρια των λατινικών ανακάλυψε ότι η έφηβη Κάρσον ενδιαφερόταν για τα αρχαία ελληνικά και προσφέρθηκε να της τα διδάξει στα μεσημεριανά διαλείμματα. Δεν ήταν κανονικό μάθημα. Κανένας άλλος μαθητής δεν ενδιαφερόταν. Οι δυο τους άρχισαν να διαβάζουν Σαπφώ. Χρόνια αργότερα σε συνέντευξή της στο Paris Review, η Κάρσον θυμόταν εκείνη τη συνάντηση ως μια αποκάλυψη. Στα ελληνικά αισθανόταν ότι κατέβαινε μέχρι τις ρίζες των λέξεων, ενώ στα αγγλικά βρισκόταν ψηλά, στα κλαδιά ενός δέντρου. Δεν επρόκειτο απλώς για τον ενθουσιασμό μιας φιλομαθούς έφηβης. Είχε ανακαλύψει έναν διαφορετικό τρόπο να σκέφτεται.
Αυτό που την τράβηξε στην αρχαία ελληνική ποίηση δεν ήταν κάποια υποτιθέμενη ανωτερότητα του παρελθόντος. Ήταν η παρατήρηση ότι άνθρωποι εξαιρετικά διαφορετικοί από εμάς είχαν περιγράψει με εκπληκτική ακρίβεια την επιθυμία, τη ζήλια, τον φόβο και την απώλεια. Στο Στο Έρως ο γλυκόπικρος, που κυκλοφόρησε το 1986, η Κάρσον μελέτησε τον έρωτα μέσα από τη Σαπφώ, τον Πλάτωνα και την αρχαία λογοτεχνία. Η σκέψη της οργανώνεται γύρω από μια δυσάρεστη αλήθεια: η επιθυμία συντηρείται από εκείνο που μας λείπει. Αγαπάμε έναν άνθρωπο, αλλά ποτέ δεν μπορούμε να τον γνωρίσουμε ή να τον αποκτήσουμε ολοκληρωτικά. Ανάμεσα σε εμάς και στο αντικείμενο της επιθυμίας μας παραμένει μια απόσταση. Εκεί ακριβώς γεννιέται ο έρωτας, μαζί με την πιθανότητα της δυστυχίας του.
Το 1998 στην Αυτοβιογραφία του Κόκκινου, η Κάρσον πήρε μια ακόμη πιο ριζοσπαστική απόφαση. Επέστρεψε στον μύθο του Γηρυόνη, του κόκκινου τέρατος που σκότωσε ο Ηρακλής για να αποκτήσει τα βόδια του, και αφηγήθηκε την ιστορία από την πλευρά του τέρατος. Ο Γηρυόνης γίνεται ένας ευαίσθητος έφηβος με φτερά, που ερωτεύεται τον Ηρακλή και πληγώνεται από την αδυναμία εκείνου να ανταποκριθεί στην ένταση των αισθημάτων του. Η παλιά ιστορία αλλάζει επειδή αλλάζει το πρόσωπο που την αφηγείται. Ο Ηρακλής διατηρεί τη γοητεία του αλλά χάνει το προνόμιο να ορίζει μόνος του τι είναι ηρωικό.
Εδώ βρίσκεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές της γραφής της Κάρσον. Δεν αρκείται να μεταφέρει τους μύθους στο σήμερα, αλλά εξετάζει όσα εκείνοι άφησαν έξω από την αφήγησή τους. Ο αρχαίος κόσμος δοξάζει συχνά τον νικητή. Εκείνη κοιτάζει τον ηττημένο. Αναρωτιέται τι αισθάνθηκε ο άνθρωπος που η ιστορία αποφάσισε να ονομάσει τέρας. Και αποκαλύπτει πόσο διαφορετικό μπορεί να γίνει το νόημα μιας ιστορίας όταν η φωνή περνά σε εκείνον που μέχρι τότε δεν είχε δικαίωμα να μιλήσει.
Η Κάρσον ενδιαφέρεται εξίσου για όσα δεν έχουν διασωθεί. Στη μετάφρασή της των ποιημάτων της Σαπφώς, Αν όχι, χειμώνας το 2002, διατήρησε τα κενά των αρχαίων παπύρων. Δεν προσπάθησε να συμπληρώσει αυθαίρετα τους χαμένους στίχους. Άφησε τις αγκύλες να υποδεικνύουν τις λέξεις που δεν γνωρίζουμε. Η επιλογή δεν είναι μόνο φιλολογικά συνεπής αλλά και αισθητική. Ο αναγνώστης βλέπει μπροστά του την καταστροφή που προκάλεσε ο χρόνος, αλλά και το παράξενο γεγονός ότι ένα ποίημα μπορεί να συνεχίζει να συγκινεί ακόμη και όταν μεγάλο μέρος του έχει εξαφανιστεί. Η Κάρσον δεν αντιμετωπίζει το κενό ως μια ατέλεια που πρέπει οπωσδήποτε να διορθωθεί.
Αυτή η αντίληψη αποκτά προσωπική διάσταση στο Nox (Νύχτα) του 2010, ένα από τα πιο ασυνήθιστα βιβλία της σύγχρονης λογοτεχνίας. Το έργο βρίσκεται μέσα σε κουτί και οι σελίδες του ξεδιπλώνονται σαν ακορντεόν. Είναι αφιερωμένο στον αδελφό της Μάικλ, που πέθανε αφού είχαν περάσει είκοσι δύο χρόνια χωρίς να συναντηθούν. Επιστολές, φωτογραφίες, αναμνήσεις και μια επίμονη συνομιλία με το ποίημα του Κάτουλλου για τον νεκρό αδελφό του συνθέτουν ένα ασυνήθιστο βιβλίο πένθους. Η Κάρσον δεν προσπαθεί να κατασκευάσει μια παρηγορητική ιστορία. Δεν παρουσιάζει τον αδελφό της σαν να τον γνώριζε καλύτερα μετά τον θάνατό του. Παραδέχεται μάλιστα ότι η δημιουργία του έργου δεν τη βοήθησε να τον καταλάβει. Μπόρεσε μόνο να φτιάξει κάτι από τα απομεινάρια της ζωής του.
Οι μεταφράσεις της στην αρχαία τραγωδία έχουν προκαλέσει εξίσου έντονες συζητήσεις. Η γλώσσα της μπορεί να γίνει απότομα σύγχρονη, ειρωνική, ακόμη και προκλητικά καθημερινή. Κριτικοί έχουν αμφισβητήσει κατά πόσο αυτές οι επιλογές αποδίδουν πιστά τις ιδιαιτερότητες των αρχαίων δραματουργών. Η αντίρρηση είναι ουσιαστική. Η Κάρσον δεν είναι αλάνθαστη επειδή είναι τολμηρή. Αλλά γνωρίζει βαθιά τα κείμενα με τα οποία αναμετριέται. Σε αντίθεση με όσους αναζητούν στην αρχαιότητα εύκολες επιβεβαιώσεις των σημερινών αντιλήψεων, επιμένει ότι οι αρχαίοι Έλληνες ήταν πολύ διαφορετικοί από εμάς. Αυτό που την ενδιαφέρει είναι να συναντήσει αυτή τη διαφορετικότητα, όχι να την εξαφανίσει.
Η απονομή του Νόμπελ αναγνωρίζει μια συγγραφέα που δεν δέχθηκε ποτέ ότι ένα ποίημα πρέπει να μοιάζει υποχρεωτικά με ποίημα ή ότι ένα βιβλίο οφείλει να χωράει σε κάποια αναγνωρίσιμη κατηγορία. Το έργο της απαιτεί προσοχή και δεν είναι πάντοτε εύκολο. Αλλά η δυσκολία του ανταμείβει τον αναγνώστη με κάτι σπανιότερο από μια ωραία φράση: την εμπειρία μιας σκέψης που σχηματίζεται μπροστά στα μάτια του.
Η Αν Κάρσον έμαθε αρχαία ελληνικά διαβάζοντας μια ποιήτρια της οποίας το μεγαλύτερο μέρος του έργου έχει χαθεί. Από εκείνα τα μεσημεριανά μαθήματα μέχρι το Νόμπελ Λογοτεχνίας πέρασαν δεκαετίες δημιουργίας και αμέτρητες προσπάθειες να καταλάβει τι μπορούν να πουν οι λέξεις για όσα μας συμβαίνουν. Η σπουδαιότερη ανακάλυψή της δεν ήταν ότι οι αρχαίοι Έλληνες είχαν τις απαντήσεις. Ήταν ότι ακόμη και μέσα από τους λιγοστούς στίχους που επέζησαν από τον χρόνο, οι αρχαίοι Έλληνες εξακολουθούν να μιλούν για όσα δεν έχουμε καταφέρει να καταλάβουμε στον ίδιο μας τον εαυτό.
Σου αρέσει να διαβάζεις BlackBook;
