Το δημαρχείο της Λιμόζ, ένα κτίριο του 19ου αιώνα που είχε επιβιώσει από δύο παγκόσμιους πολέμους, τυλίχτηκε στις φλόγες το βράδυ της 17ης Οκτωβρίου. Η κατάρρευση της στέγης του έγινε η πιο αναγνωρίσιμη εικόνα μιας ημέρας βίας στη Γαλλία. Αλλά η εικόνα, όσο συγκλονιστική κι αν είναι, εξηγεί ελάχιστα από όσα οδήγησαν ως εκεί. Μια χώρα δεν φτάνει από τη διαμαρτυρία στην εκτεταμένη σύγκρουση μέσα σε ένα απόγευμα. Σύμφωνα με τις γαλλικές αρχές, περίπου 550.000 άνθρωποι πήραν μέρος στις κινητοποιήσεις του Σαββάτου, ενώ οι διοργανωτές ανέβασαν τον αριθμό στις 800.000. Οι περισσότερες πορείες ήταν ειρηνικές. Παράλληλα όμως ομάδες επιτέθηκαν σε δημόσια κτίρια, λεηλάτησαν καταστήματα και συγκρούστηκαν με την αστυνομία στο Παρίσι, στη Μασσαλία, στη Λυών και σε άλλες πόλεις. Ως την Κυριακή οι συλλήψεις είχαν φτάσει τις 2.400. Αν τα δύο αυτά γεγονότα, η μαζική ειρηνική συμμετοχή και η εκτεταμένη βία, συγχωνευτούν σε μία αφήγηση, χάνεται η ουσία.
Οι κινητοποιήσεις ξεκίνησαν τον Σεπτέμβριο από σχολεία εργατικών προαστίων του Παρισιού. Οι μαθητές μιλούσαν για ελλείψεις καθηγητών, φθαρμένες εγκαταστάσεις και συνθήκες που κάνουν την εκπαίδευση δυσκολότερη ακριβώς εκεί όπου θα έπρεπε να λειτουργεί ως μέσο κοινωνικής κινητικότητας. Στα αιτήματά τους προστέθηκαν γρήγορα η ακρίβεια, οι πιεσμένοι μισθοί και η ανησυχία για τις δημόσιες υπηρεσίες. Το αίτημα των μαθητών βρήκε ανταπόκριση πολύ πέρα από τα σχολεία. Εργαζόμενοι, γονείς και συνταξιούχοι αναγνώριζαν στα προβλήματα της εκπαίδευσης κάτι που βίωναν και στη δική τους καθημερινότητα: ένα κράτος που δυσκολεύεται ολοένα περισσότερο να ανταποκριθεί στις ανάγκες τους. Αυτός είναι ο πολιτικός πυρήνας της κρίσης. Η γαλλική κοινωνία διαθέτει μακρά παράδοση συλλογικής διεκδίκησης, αλλά η σημερινή δυσφορία δεν εξαντλείται σε μια διαφωνία για συγκεκριμένα μέτρα. Αφορά την αξιοπιστία των θεσμών και την αίσθηση ότι η δημόσια πολιτική δεν μπορεί να εγγυηθεί μια αξιοπρεπή καθημερινότητα. Ένας μαθητής που ζητά καθηγητές, ένας εργαζόμενος που δυσκολεύεται με το ενοίκιο και ένας συνταξιούχος που φοβάται την υποβάθμιση της περίθαλψης δεν έχουν ταυτόσημα συμφέροντα. Μοιράζονται, ωστόσο, την ανασφάλεια απέναντι στο μέλλον.
Η βία της 17ης Οκτωβρίου δεν αποτελεί φυσική ή αναπόφευκτη συνέχεια αυτών των αιτημάτων. Ο εμπρησμός ενός δημαρχείου και η λεηλασία ενός καταστήματος πλήττουν ανθρώπους και υποδομές που δεν ευθύνονται για τις αποφάσεις της κεντρικής εξουσίας. Ταυτόχρονα μετακινούν τη δημόσια συζήτηση από τις σχολικές ελλείψεις στις συλλήψεις, από το κόστος ζωής στις ζημιές. Οι διαδηλωτές που επέλεξαν να εκφραστούν ειρηνικά κινδυνεύουν έτσι να χάσουν όχι μόνο την ορατότητα αλλά και τη δυνατότητα να ακουστούν τα αιτήματά τους.
Από την πλευρά της κυβέρνησης, η προτεραιότητα στην προστασία ανθρώπων, επιχειρήσεων και δημόσιων κτιρίων είναι αυτονόητη. Ο Εμανουέλ Μακρόν καταδίκασε τις επιθέσεις και δεσμεύθηκε ότι όσοι προκάλεσαν καταστροφές θα λογοδοτήσουν, αναγνωρίζοντας παράλληλα τη νομιμότητα των ειρηνικών διεκδικήσεων. Η αποκατάσταση της τάξης ωστόσο απαντά μόνο στο άμεσο πρόβλημα. Δεν καλύπτει τα κενά στο εκπαιδευτικό σύστημα, ούτε αποκαθιστά αυτομάτως την εμπιστοσύνη των πολιτών. Μια αποτελεσματική πολιτική αντίδραση θα κριθεί και από όσα συμβούν όταν οι δρόμοι καθαριστούν. Η αστυνόμευση είναι μέρος της ίδιας δύσκολης εξίσωσης. Οι τραυματισμοί αστυνομικών δείχνουν τη σοβαρότητα των συγκρούσεων. Από την άλλη οι καταγγελίες για υπέρμετρη χρήση βίας και οι σοβαροί τραυματισμοί διαδηλωτών, ανάμεσά τους ενός νεαρού στο Σεντ Ετιέν, βρίσκονται υπό διερεύνηση. Δεν πρόκειται για συμψηφισμό. Η προστασία της δημόσιας ασφάλειας και ο έλεγχος της κρατικής βίας είναι δύο παράλληλες υποχρεώσεις σε ένα κράτος δικαίου. Αν η μία χρησιμοποιείται για να ακυρώσει την άλλη, η κρίση εμπιστοσύνης επιδεινώνεται.
Το πολιτικό αδιέξοδο κάνει την απάντηση δυσκολότερη. Ο Μακρόν βρίσκεται κοντά στο τέλος της δεύτερης θητείας του, χωρίς μια σταθερή κοινοβουλευτική πλειοψηφία να στηρίζει μεγάλες αλλαγές. Το υψηλό δημόσιο χρέος περιορίζει τα περιθώρια νέων δαπανών, ενώ οι ανάγκες σε σχολεία και υπηρεσίες απαιτούν πόρους. Εδώ βρίσκεται μια πραγματική σύγκρουση πολιτικής: οι πολίτες ζητούν ένα κράτος περισσότερο παρόν, ενώ οι δημοσιονομικές πιέσεις επιβάλλουν επιλογές για το πού θα κατευθυνθούν τα χρήματα και ποιος θα επωμιστεί το κόστος. Μπροστά στις προεδρικές εκλογές του 2027 κάθε πολιτικός χώρος προσεγγίζει διαφορετικά την αναταραχή. Η κυβέρνηση επιμένει στη θεσμική σταθερότητα, η ακροδεξιά προτάσσει την ασφάλεια και την αυστηρότερη αντιμετώπιση των επεισοδίων, ενώ η ριζοσπαστική Αριστερά εστιάζει στις κοινωνικές αιτίες και στην αστυνομική διαχείριση. Αυτές οι θέσεις έχουν διαφορετικές αφετηρίες και συνέπειες. Καμία όμως δεν απαλλάσσει τους φορείς της από την ανάγκη να εξηγήσουν πώς θα αντιμετωπίσουν τα συγκεκριμένα προβλήματα της εκπαίδευσης, των εισοδημάτων και της πρόσβασης στις υπηρεσίες.
Η Γαλλία γνωρίζει ανάλογες εκρήξεις. Τα Κίτρινα Γιλέκα και οι διαδηλώσεις για τη μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού άφησαν πίσω τους διαφορετικές πολιτικές εμπειρίες, αλλά και μια επαναλαμβανόμενη σύγκρουση για το ποιος πληρώνει το κόστος των αλλαγών. Η αναφορά στη Βαστίλη ή στον Μάη του 1968 μπορεί να προσφέρει ένα ελκυστικό ιστορικό πλαίσιο. Δεν αρκεί για να ερμηνεύσει τη σημερινή κατάσταση. Η εξέγερση δεν είναι κάθε φορά επανάσταση και η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν μπορεί να μετρηθεί μόνο από τις φλόγες. Το ουσιαστικό ερώτημα αφορά όσα θα ακολουθήσουν. Θα μείνει η Γαλλία στην αντιπαράθεση για το ποιος ευθύνεται για τα επεισόδια ή θα ανοίξει μια συζήτηση για το γιατί τόσο διαφορετικοί άνθρωποι αισθάνονται ότι οι θεσμοί δεν ανταποκρίνονται; Η καταδίκη της καταστροφής δεν μπορεί να αντικαταστήσει αυτή τη συζήτηση. Ούτε η επίκληση των κοινωνικών προβλημάτων μπορεί να λειτουργήσει ως άλλοθι για τις λεηλασίες.
Η στέγη του δημαρχείου της Λιμόζ μπορεί κάποτε να αποκατασταθεί. Η εμπιστοσύνη όμως δεν ανακατασκευάζεται με τα ίδια υλικά. Χρειάζεται να αποδειχθεί στην καθημερινότητα ότι η πολιτική μπορεί να προσφέρει κάτι πέρα από διαχείριση κρίσεων. Το πιο αποκαλυπτικό στιγμιότυπο αυτών των ημερών μπορεί τελικά να μην είναι ένα κτίριο που καίγεται, αλλά μια αίθουσα διδασκαλίας που περιμένει ακόμη τον καθηγητή της.
Σου αρέσει να διαβάζεις BlackBook;
