Το κινητό χτυπά την ώρα που απολαμβάνεις ένα ηλιοβασίλεμα. Κάποιος θέλει να σου μιλήσει, να σου στείλει ένα μήνυμα, να διεκδικήσει λίγο από τον χρόνο σου. Το 2001 πολύ πριν τα smartphones γίνουν προέκταση του χεριού μας, ο Μιχάλης Δερτούζος περιέγραφε αυτή τη σκηνή σε μια συνέντευξή του. Η συμβουλή του ήταν απλή: κλείσε το τηλέφωνο. Η δυνατότητα να επικοινωνούμε διαρκώς δεν μας δίνει το δικαίωμα να ενοχλούμε οποιονδήποτε, οποιαδήποτε στιγμή. Ούτε δημιουργεί την υποχρέωση να απαντάμε.
Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται να αναλάβει ολοένα περισσότερες δραστηριότητες της καθημερινότητάς μας. Να γράφει, να αναλύει, να οργανώνει την εργασία μας, να παίρνει αποφάσεις ή να μας βοηθά να τις πάρουμε. Η τεχνολογία έχει προχωρήσει πολύ πέρα από τις συσκευές που απασχολούσαν τον Δερτούζο, αλλά το ερώτημά του παραμένει ουσιαστικά το ίδιο: οι μηχανές μάς προσφέρουν μεγαλύτερη ελευθερία ή μας κάνουν περισσότερο εξαρτημένους από αυτές; Ποιος αποφασίζει τελικά πώς θα χρησιμοποιηθούν οι δυνατότητές τους;
Το ενδιαφέρον βρίσκεται κυρίως στο ποιος έθετε αυτά τα ερωτήματα. Ο Δερτούζος δεν ήταν ένας άνθρωπος που φοβόταν τις νέες τεχνολογίες. Είχε αφιερώσει τη ζωή του στην ανάπτυξή τους, διευθύνοντας ένα από τα σημαντικότερα εργαστήρια πληροφορικής στον κόσμο. Αμφισβητούσε, όμως, την πεποίθηση ότι κάθε τεχνολογική εξέλιξη βελτιώνει αυτομάτως την ανθρώπινη ζωή. Σήμερα συμπληρώνονται 90 χρόνια από τη γέννησή του στην Αθήνα. Η επέτειος αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή η σκέψη του φωτίζει μια συζήτηση που βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της τεχνολογικής και κοινωνικής πραγματικότητας.
Γεννημένος το 1936, ο Μιχάλης Λεωνίδας Δερτούζος σπούδασε στις Ηνωμένες Πολιτείες και ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στο Massachusetts Institute of Technology το 1964. Δέκα χρόνια αργότερα ανέλαβε τη διεύθυνση του Project MAC, το οποίο εξελίχθηκε στο Laboratory for Computer Science του MIT. Παρέμεινε επικεφαλής του μέχρι τον θάνατό του το 2001. Το 1994 διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία του World Wide Web Consortium, του οργανισμού που ανέλαβε να συντονίζει την ανάπτυξη κοινών τεχνικών προτύπων για τον Παγκόσμιο Ιστό. Η συμβολή του ήταν σημαντική για τη διατήρηση ενός ανοιχτού ψηφιακού περιβάλλοντος, όπου διαφορετικά συστήματα μπορούσαν να επικοινωνούν μεταξύ τους.
Ο Δερτούζος είχε ήδη διατυπώσει την ιδέα μιας παγκόσμιας «αγοράς της πληροφορίας», όπου άνθρωποι και υπολογιστές θα αντάλλασσαν γνώσεις, υπηρεσίες και εργασία. Μια γνώριμη εικόνα της Αθήνας, μια αθηναϊκή υπαίθρια αγορά ήταν η αφετηρία για να περιγράψει τη λειτουργία της ψηφιακής οικονομίας. Για τον Δερτούζο η τεχνολογία είχε αξία στον βαθμό που εξυπηρετούσε πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες. Το ζητούμενο ήταν να δημιουργηθούν συστήματα που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν χωρίς να απαιτούν από τον άνθρωπο να προσαρμόζεται διαρκώς στη δική τους πολυπλοκότητα.
Συχνά έθετε ένα ερώτημα που σήμερα αφορά εκατομμύρια εργαζομένους: τι συμβαίνει όταν η τεχνολογία επιτρέπει στις επιχειρήσεις να επικοινωνούν με τους ανθρώπους τους όλο το εικοσιτετράωρο; Η ασύρματη επικοινωνία μπορούσε να προσφέρει μεγαλύτερη ελευθερία μετακίνησης και εργασίας. Μπορούσε όμως να μετατραπεί σε εργαλείο διαρκούς επιτήρησης. Ο ίδιος προειδοποιούσε ότι η χρήση της για αυστηρότερο εταιρικό έλεγχο θα υπονόμευε τις δυνατότητές της. Ακόμη και στον σχεδιασμό των συσκευών επέμενε στην προστασία της ιδιωτικότητας. Περιέγραφε ένα πειραματικό σύστημα στο οποίο οι υπολογιστές και οι εκτυπωτές ενός κτιρίου ανακοίνωναν τη διαθεσιμότητά τους, επιτρέποντας στον χρήστη να τους εντοπίζει χωρίς να αποκαλύπτει ο ίδιος την παρουσία του. Η ευκολία δεν έπρεπε να απαιτεί ως αντάλλαγμα την απώλεια της προσωπικής ελευθερίας.
Μια δημόσια αντιπαράθεσή του με τον μελλοντολόγο Ray Kurzweil, που δημοσιεύτηκε στο MIT Technology Review, αποκαλύπτει ακόμη περισσότερο τον πυρήνα της σκέψης του. Ο Kurzweil υποστήριζε ότι η τεχνολογική πρόοδος επιταχύνεται εκθετικά, δημιουργώντας δυνατότητες που ξεπερνούν τη συνηθισμένη ανθρώπινη αντίληψη. Ο Δερτούζος αναγνώριζε την εντυπωσιακή αύξηση της υπολογιστικής ισχύος, αλλά αμφισβητούσε ότι αυτή συνεπάγεται αντίστοιχη πρόοδο της ανθρωπότητας. Αναρωτιόταν αν τα σύγχρονα προγράμματα επεξεργασίας κειμένου, παρά την τεράστια υπολογιστική τους ισχύ, είχαν επιτρέψει στους ανθρώπους να παράγουν σπουδαιότερη σκέψη από τον Σωκράτη, τον Ντεκάρτ ή τον Λάο Τσε.
Oι μηχανές μάς προσφέρουν μεγαλύτερη ελευθερία ή μας κάνουν περισσότερο εξαρτημένους από αυτές; Ποιος αποφασίζει τελικά πώς θα χρησιμοποιηθούν οι δυνατότητές τους;
Το επιχείρημά του ήταν ουσιαστικό. Οι μηχανές αλλάζουν με εντυπωσιακή ταχύτητα αλλά οι βασικές ανθρώπινες ανάγκες παραμένουν. Η αγάπη, ο φόβος, η ανάγκη για ασφάλεια και οι ανθρώπινες σχέσεις δεν εξελίσσονται με τον ρυθμό των επεξεργαστών. Αμφισβητούσε επίσης την ευκολία με την οποία χαρακτηρίζονταν «ευφυή» συστήματα που μπορούσαν να εκτελέσουν περιορισμένες ανθρώπινες λειτουργίες. Δεν απέκλειε τη δυνατότητα ανάπτυξης πραγματικής μηχανικής νοημοσύνης. Θεωρούσε όμως επιστημονικά αδικαιολόγητο να παρουσιάζεται ως βεβαιότητα κάτι που παρέμενε άγνωστο. Η θέση του αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον σήμερα, όταν οι συζητήσεις για την τεχνητή νοημοσύνη συχνά μετατρέπονται σε ανταγωνισμό προβλέψεων. Το κριτήριο που έθετε παραμένει χρήσιμο: να διαχωρίζουμε όσα γνωρίζουμε από όσα υποθέτουμε.
Ο Δερτούζος είχε επισημάνει και έναν διαφορετικό κίνδυνο. Την υπερπαραγωγή πληροφορίας. Χρησιμοποιούσε τον όρο info junk για να περιγράψει τον τεράστιο όγκο πληροφοριών που δεν έχουν ουσιαστική αξία για τον συγκεκριμένο άνθρωπο που τις αναζητά. Όσο αυξάνεται το διαθέσιμο υλικό, υποστήριζε, τόσο δυσκολότερο γίνεται να εντοπίσουμε όσα πραγματικά χρειαζόμαστε. Γι’ αυτό θεωρούσε ότι οι εκδότες και οι άνθρωποι που επιλέγουν, αξιολογούν και οργανώνουν την πληροφορία θα αποκτούσαν μεγαλύτερη σημασία στην ψηφιακή εποχή. Δεν ήταν μια νοσταλγική υπεράσπιση των παραδοσιακών μέσων. Ήταν η αναγνώριση ότι η πρόσβαση σε τεράστιες ποσότητες δεδομένων δεν εξασφαλίζει από μόνη της κατανόηση. Σήμερα όταν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει κείμενα, εικόνες και πληροφορίες σε πρωτοφανή κλίμακα, η διάκριση ανάμεσα στην ποσότητα και στην αξιοπιστία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα.
Στην ίδια λογική αντιμετώπιζε την οικονομική ανισότητα. Προειδοποιούσε ότι οι υπολογιστές δεν θα γεφύρωναν αυτομάτως το χάσμα ανάμεσα στους πλούσιους και στους φτωχούς. Χωρίς εκπαίδευση, πόρους και κοινωνική παρέμβαση, η τεχνολογία μπορούσε να ενισχύσει τις ήδη υπάρχουσες ανισότητες. Η αισιοδοξία του για τις δυνατότητες της πληροφορικής συνοδευόταν από την επίγνωση ότι οι άνθρωποι δεν ξεκινούν όλοι από την ίδια θέση. Η τεχνολογική πρόσβαση μπορούσε να δημιουργήσει ευκαιρίες αλλά δεν μπορούσε να υποκαταστήσει την κοινωνική πολιτική.
Σε άρθρο του για το Napster, την υπηρεσία ανταλλαγής μουσικών αρχείων που συγκλόνισε τη δισκογραφία, υπερασπίστηκε την αξία της δημιουργικής εργασίας. Η δυνατότητα να αντιγράφεται ένα ψηφιακό έργο σχεδόν χωρίς κόστος δεν εξαφάνιζε τον χρόνο και την προσπάθεια που χρειάστηκαν για τη δημιουργία του. Ο μουσικός, ο συγγραφέας και ο προγραμματιστής εξακολουθούσαν να προσφέρουν εργασία που άξιζε να αμείβεται. Η θέση του αποκτά νέα σημασία στη σημερινή συζήτηση για τη χρήση δημιουργικών έργων στην εκπαίδευση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Πρόκειται για διαφορετική τεχνολογική πραγματικότητα, αλλά το θεμελιώδες ερώτημα παραμένει: ποιος αποφασίζει πώς αξιοποιείται η ανθρώπινη δημιουργία και ποιος αποκομίζει την οικονομική της αξία;
Ο Δερτούζος πέθανε στις 27 Αυγούστου 2001, σε ηλικία 64 ετών. Την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε το βιβλίο του The Unfinished Revolution, αφιερωμένο στην ανάγκη δημιουργίας υπολογιστών που θα υπηρετούν πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες. Ενενήντα χρόνια μετά τη γέννησή του η σκέψη του διατηρεί μια αξιοσημείωτη επικαιρότητα. Μπορούμε να κατασκευάζουμε μηχανές που υπολογίζουν γρηγορότερα, επεξεργάζονται περισσότερες πληροφορίες και εκτελούν ολοένα πιο σύνθετες εργασίες. Τίποτα από αυτά δεν εγγυάται ότι γινόμαστε σοφότεροι, δικαιότεροι ή καλύτεροι στο να ζούμε μαζί. Ο Δερτούζος δεν αμφισβήτησε την αξία της τεχνολογικής προόδου. Αμφισβήτησε την ευκολία με την οποία τη συγχέουμε με την ανθρώπινη πρόοδο. Και αυτή η διάκριση παραμένει ουσιαστική, ίσως περισσότερο από ποτέ.
Σου αρέσει να διαβάζεις BlackBook;
