Art Athina: Η τέχνη είναι για όλους. Αλλά ποιοι είναι τελικά οι «όλοι»;

Η Art Athina 2026 φέρνει 65 γκαλερί σε ένα πρώην εργοστάσιο πλαστικών στον Ρέντη. Ανάμεσα σε έργα τέχνης, ανοιχτά εργαστήρια, μόδα και μουσικά αρχεία, ανακύπτει ένα ερώτημα που ξεπερνά τη συγκεκριμένη διοργάνωση: τι χρειάζεται για να αισθανθεί κάποιος ότι ο κόσμος της τέχνης τον αφορά;

Δεν χρειάζεται να σου απαγορεύσει κανείς την είσοδο σε μια γκαλερί για να αισθανθείς ότι δεν έχεις θέση εκεί. Αρκεί να μην καταλαβαίνεις τη γλώσσα που χρησιμοποιείται, να μην αναγνωρίζεις τα ονόματα στους τοίχους, να αισθάνεσαι ότι όλοι γύρω σου γνωρίζουν κάτι που εσύ αγνοείς. Μπορεί η πόρτα να είναι ανοιχτή αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η απόσταση έχει εξαφανιστεί. Είναι μια από τις αντιφάσεις της σύγχρονης τέχνης: ενώ διεκδικεί την ελευθερία της έκφρασης και την αμφισβήτηση των καθιερωμένων αντιλήψεων, συχνά παρουσιάζεται μέσα από κώδικες που δεν είναι εξίσου οικείοι σε όλους.

Η Art Athina 2026, που πραγματοποιείται από τις 12 έως τις 16 Νοεμβρίου στο Onassis Ready, προσφέρει μια ενδιαφέρουσα αφορμή για να ξαναδούμε αυτή την αντίφαση. Εξήντα πέντε γκαλερί από την Ελλάδα και το εξωτερικό εγκαθίστανται σε ένα πρώην εργοστάσιο πλαστικών στον Άγιο Ιωάννη Ρέντη. Μαζί τους, ο Yohji Yamamoto, η μουσική συλλογή του Γιάννη Πετρίδη, καλλιτέχνες που ανοίγουν τα εργαστήριά τους και δημιουργοί που χρησιμοποιούν τον ήχο, την τεχνολογία και τα βιομηχανικά κατάλοιπα ως υλικά της δουλειάς τους. Η συνάντηση είναι ενδιαφέρουσα. Το ουσιαστικό ερώτημα όμως δεν είναι πόσα διαφορετικά πράγματα χωρούν σε ένα κτίριο. Είναι πόσοι διαφορετικοί άνθρωποι μπορούν να αισθανθούν ότι έχουν λόγο να βρεθούν μέσα σε αυτό.

Η τέχνη δεν υπήρξε ποτέ ένας κόσμος χωρίς όρια. Τα μουσεία, οι γκαλερί, οι συλλογές και οι πολιτιστικοί οργανισμοί διαμορφώνουν, συνειδητά ή ασυνείδητα, τους δικούς τους κανόνες συμμετοχής. Δεν πρόκειται απαραίτητα για οικονομικούς περιορισμούς. Η τιμή ενός εισιτηρίου είναι μόνο μία πλευρά του ζητήματος. Υπάρχει και η εξοικείωση, η εκπαίδευση, η γλώσσα, ακόμη και η πεποίθηση ότι η επίσκεψη σε έναν χώρο σύγχρονης τέχνης απαιτεί κάποιου είδους ειδική γνώση. Αυτή η αίσθηση δεν είναι πάντοτε αποτέλεσμα πραγματικού αποκλεισμού. Μπορεί να προκύπτει από την εικόνα που έχει διαμορφωθεί γύρω από την τέχνη, από προηγούμενες εμπειρίες ή απλώς από την έλλειψη επαφής μαζί της. Δεν παύει όμως να αποτελεί ένα εμπόδιο. Ένας χώρος μπορεί να είναι επισκέψιμος χωρίς να είναι πραγματικά οικείος.

Η φετινή Art Athina έχει μια ιδιαίτερη συνθήκη. Λόγω των εργασιών στο Ζάππειο μεταφέρεται στο Onassis Ready, ένα βιομηχανικό κτίριο 3.760 τετραγωνικών μέτρων που έχει αποκτήσει νέα χρήση. Η μετακίνηση δεν σημαίνει ότι η εικαστική ζωή της Αθήνας εγκαταλείπει το κέντρο της. Ούτε αποτελεί απόδειξη ότι ο Ρέντης μετατρέπεται σε νέα πολιτιστική συνοικία. Δημιουργεί όμως μια ενδιαφέρουσα συνάντηση ανάμεσα σε μια διεθνή διοργάνωση και σε μια περιοχή που δεν ταυτίζεται με τις καθιερωμένες διαδρομές της αγοράς τέχνης.

Ο Ρέντης δεν είναι μια λευκή σελίδα πάνω στην οποία μπορεί να γραφτεί μια καινούργια πολιτιστική ιστορία. Έχει τη δική του βιομηχανική και εργασιακή ταυτότητα, τις επιχειρήσεις, τους κατοίκους και τους ανθρώπους που περνούν καθημερινά από τους δρόμους του. Το γεγονός ότι ένα παλιό εργοστάσιο φιλοξενεί πλέον εκθέσεις δεν ακυρώνει αυτή την ιστορία. Αντίθετα δημιουργεί την ευκαιρία να αναρωτηθούμε πώς μπορούν να συνυπάρξουν οι διαφορετικές χρήσεις και οι διαφορετικοί κόσμοι της ίδιας περιοχής.

Στην πρόσοψη του Onassis Ready δύο φωτεινές φράσεις του Βρετανού καλλιτέχνη Tim Etchells αναφέρονται στον χτύπο της καρδιάς και στην αναπνοή. Πρόκειται για δύο εμπειρίες κοινές σε όλους, ανεξάρτητα από ηλικία, μόρφωση ή οικονομική κατάσταση. Τα έργα μπορούν να διαβαστούν ακόμη και από κάποιον που δεν σκοπεύει να επισκεφθεί την έκθεση. Είναι μια μικρή αλλά ενδιαφέρουσα μετατόπιση: η καλλιτεχνική εμπειρία δεν αρχίζει υποχρεωτικά αφού περάσεις την είσοδο. Αυτό δεν αρκεί για να καταργήσει την απόσταση ανάμεσα στον κόσμο της τέχνης και σε εκείνους που δεν αισθάνονται μέρος του. Η απόσταση αυτή δεν γεφυρώνεται μόνο με την παρουσία ενός έργου στον δημόσιο χώρο. Χρειάζεται να δημιουργηθούν οι συνθήκες για μια πιο ουσιαστική σχέση.

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πρωτοβουλίες της φετινής διοργάνωσης είναι το άνοιγμα των στούντιο των Onassis AiR και Onassis ONX στο κοινό. Σε μια φουάρ, ο επισκέπτης συναντά συνήθως το τελικό αποτέλεσμα της καλλιτεχνικής εργασίας. Ένα έργο έχει ολοκληρωθεί, έχει επιλεγεί, έχει τοποθετηθεί σε έναν εκθεσιακό χώρο και συχνά συνοδεύεται από μια τιμή. Η διαδικασία που προηγήθηκε παραμένει αθέατη. Στα ανοιχτά εργαστήρια η σχέση αυτή μπορεί να αντιστραφεί. Ο επισκέπτης έρχεται σε επαφή με μια έρευνα που βρίσκεται σε εξέλιξη, με υλικά που δοκιμάζονται, με ιδέες που ενδεχομένως να μην έχουν ακόμη αποκτήσει οριστική μορφή. Δεν χρειάζεται να γνωρίζει την ιστορία ενός καλλιτεχνικού ρεύματος για να ενδιαφερθεί για τον τρόπο με τον οποίο ένας δημιουργός σκέφτεται και εργάζεται.

Η Ιλεάνα Αρναούτου και η Ισμήνη Κινγκ για παράδειγμα, ασχολούνται με τη μνήμη των βιομηχανικών τοπίων και με όσα απομένουν όταν μια παραγωγική δραστηριότητα εγκαταλείπει έναν τόπο. Η έρευνά τους αποκτά μια ιδιαίτερη σχέση με το ίδιο το Onassis Ready. Το κτίριο στο οποίο παρουσιάζεται η δουλειά τους αποτελεί μέρος μιας αντίστοιχης ιστορίας αλλαγής χρήσης. Ο Constantine Skourlis χρησιμοποιεί τον χωρικό ήχο και τις ηχητικές εγκαταστάσεις για να δημιουργήσει εμπειρίες που δεν περιορίζονται στην παρατήρηση ενός αντικειμένου. Σε τέτοιες περιπτώσεις η σχέση με το έργο δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το αν ο θεατής γνωρίζει την καλλιτεχνική του καταγωγή. Μπορεί να ξεκινήσει από κάτι πιο άμεσο: από αυτό που ακούει, αισθάνεται ή ανακαλύπτει καθώς κινείται στον χώρο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πειραματικό έργο γίνεται αυτομάτως κατανοητό ή προσιτό. Ούτε ότι η σύγχρονη τέχνη οφείλει να απλοποιήσει τη γλώσσα της για να απευθυνθεί σε περισσότερους ανθρώπους. Η δυσκολία, η αμφισημία και η αβεβαιότητα αποτελούν συχνά ουσιαστικά στοιχεία της. Υπάρχει όμως διαφορά ανάμεσα σε ένα έργο που απαιτεί προσπάθεια από τον θεατή και σε έναν πολιτιστικό χώρο που δεν του προσφέρει κανένα σημείο επαφής.

Μια άλλη ενδιαφέρουσα πλευρά της διοργάνωσης βρίσκεται στο Onassis Lounge. Εκεί παρουσιάζεται ένα σαλόνι σχεδιασμένο από τον Yohji Yamamoto, ενώ παράλληλα εκτίθεται μια επιλογή δίσκων και μουσικών αντικειμένων από τη συλλογή του Γιάννη Πετρίδη. Η συνύπαρξη αυτών των δύο κόσμων αποκαλύπτει κάτι για τον τρόπο με τον οποίο αποδίδουμε αξία στον πολιτισμό. Ο Yamamoto είναι ένας δημιουργός με διεθνές κύρος, του οποίου το όνομα μπορεί να μετατρέψει ένα αντικείμενο καθημερινής χρήσης σε συλλεκτικό κομμάτι design. Ο Πετρίδης αντιπροσωπεύει μια διαφορετική μορφή πολιτιστικής επιρροής, συνδεδεμένη με τη γνώση, την επιλογή και τη διάδοση της μουσικής.

Για δεκαετίες, οι ραδιοφωνικές εκπομπές του Πετρίδη υπήρξαν για πολλούς ακροατές ένας τρόπος να ανακαλύψουν μουσικές που δεν ήταν εύκολα διαθέσιμες στην Ελλάδα. Η σημασία του δεν βρισκόταν μόνο στους δίσκους που παρουσίαζε, αλλά και στην ικανότητά του να δημιουργεί διαδρομές μέσα σε έναν τεράστιο μουσικό κόσμο. Σήμερα που η πρόσβαση στη μουσική είναι σχεδόν απεριόριστη η συλλογή του αποκτά διαφορετική σημασία. Δεν αποτελεί απλώς μια υπενθύμιση της εποχής του βινυλίου. Είναι ένα αρχείο προσωπικών επιλογών και μουσικής γνώσης. Η σχεδιαζόμενη αξιοποίησή της σε έναν νέο χώρο ακρόασης και έρευνας στην Πατησίων δημιουργεί την προοπτική αυτή η γνώση να γίνει διαθέσιμη σε ένα ευρύτερο κοινό. Η πρόσβαση στον πολιτισμό δεν αφορά μόνο τη δυνατότητα να δεις ένα έργο ή να ακούσεις έναν δίσκο. Αφορά και τη δυνατότητα να κατανοήσεις το πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε, να ανακαλύψεις τις συνδέσεις του και να διαμορφώσεις τη δική σου σχέση μαζί του.

Το Onassis Ready έχει ήδη φιλοξενήσει εκθέσεις και διοργανώσεις με δημιουργούς όπως ο Juergen Teller και η Tilda Swinton, ενώ για τον Απρίλιο του 2027 έχει προγραμματιστεί μια έκθεση αφιερωμένη στη ζωγραφική και στο σχέδιο του Δημήτρη Παπαϊωάννου. Η παρουσία σημαντικών ονομάτων μπορεί να προσελκύσει το ενδιαφέρον ενός κοινού που παρακολουθεί συστηματικά την πολιτιστική ζωή. Δεν μας λέει όμως από μόνη της πόσο διευρύνεται αυτό το κοινό. Για να το γνωρίζουμε θα χρειαζόμασταν στοιχεία που δεν διαθέτουμε: ποιοι επισκέπτονται τον χώρο, πόσοι προέρχονται από τη γύρω περιοχή, αν επιστρέφουν και τι είδους σχέση αναπτύσσουν με τις δραστηριότητές του. Θα χρειαζόμασταν κυρίως να ακούσουμε τους ίδιους τους ανθρώπους που ζουν και εργάζονται στον Ρέντη.

Η φετινή Art Athina δεν μπορεί να απαντήσει μόνη της σε όλα αυτά. Μπορεί, όμως, να αποτελέσει μια αφορμή για να αρχίσει η συζήτηση. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει και δράσεις για παιδιά, όπως το «Touch the City | Talks», που καλεί συμμετέχοντες ηλικίας 6 έως 12 ετών να προσεγγίσουν την πόλη μέσα από τα υλικά, τις υφές και τις μνήμες της. Πρόκειται για μια διαφορετική είσοδο στην καλλιτεχνική εμπειρία, που δεν προϋποθέτει προηγούμενη γνώση ή εξοικείωση με τον κόσμο των γκαλερί. Το πραγματικό στοίχημα για έναν πολιτιστικό χώρο δεν είναι να πείσει τους ανθρώπους ότι η τέχνη είναι σημαντική. Είναι να τους δώσει τη δυνατότητα να ανακαλύψουν μόνοι τους γιατί μπορεί να είναι σημαντική για τη δική τους ζωή.

Αυτό απαιτεί περισσότερα από ένα φιλόδοξο πρόγραμμα. Απαιτεί συνέχεια, διάλογο, προσβασιμότητα και την προθυμία να ακούσεις ανθρώπους που δεν αποτελούν ήδη μέρος του συνηθισμένου πολιτιστικού κοινού. Δεν είναι βέβαιο ότι όλοι θα ενδιαφερθούν για τη σύγχρονη τέχνη. Ούτε χρειάζεται. Η συμμετοχή δεν μπορεί να επιβληθεί και η αδιαφορία δεν είναι υποχρεωτικά αποτέλεσμα άγνοιας. Το ζητούμενο είναι να μπορεί κάποιος να αποφασίσει αν τον ενδιαφέρει η τέχνη, χωρίς προηγουμένως να έχει αισθανθεί ότι δεν είναι ο κατάλληλος άνθρωπος για να βρεθεί μπροστά της.

Από τις 12 έως τις 16 Νοεμβρίου, η Art Athina θα συγκεντρώσει στον Ρέντη γκαλερί, καλλιτέχνες, συλλέκτες και επισκέπτες. Τα έργα θα παρουσιαστούν, οι συζητήσεις θα πραγματοποιηθούν και όταν ολοκληρωθεί η διοργάνωση, οι γκαλερί θα αποχωρήσουν. Το Onassis Ready θα παραμείνει εκεί, όπως θα εξακολουθεί να υπάρχει και το ερώτημα που καμία μεγάλη έκθεση δεν μπορεί να απαντήσει από μόνη της. Όταν λέμε ότι η τέχνη είναι για όλους, εννοούμε ότι όλοι μπορούν να περάσουν την πόρτα ή ότι όλοι έχουν έναν πραγματικό λόγο να την ανοίξουν;