Skip to main content

Έχω αρχίσει να αντιπαθώ τη φράση «δεν πειράζει». Την ακούω παντού. Δεν πειράζει που δεν θα πάμε στη συναυλία. Δεν πειράζει που ακυρώθηκε η εκδρομή. Δεν πειράζει που έχουμε να βγούμε με φίλους από τότε που μπορούσαμε να παραγγείλουμε χωρίς να υπολογίζουμε αν θα μας φτάσουν τα χρήματα μέχρι το τέλος του μήνα. Έχουμε αποκτήσει μια εκπληκτική ικανότητα να παρουσιάζουμε την αναγκαστική παραίτηση ως προσωπική επιλογή. Σχεδόν ως αρετή. Και αυτό με εξοργίζει περισσότερο από την ίδια την ακρίβεια. Όχι επειδή πιστεύω ότι η ζωή πρέπει να είναι ένα ατελείωτο πάρτι, αλλά επειδή δεν αντέχω να βλέπω ανθρώπους να απολογούνται επειδή θέλουν να ζήσουν λίγο καλύτερα.

Το ακόμη πιο εξοργιστικό είναι ότι όλα αυτά συμβαίνουν σε μια χώρα που επισήμως πηγαίνει καλύτερα. Οι πολιτικοί μιλούν για ανάπτυξη, οι οικονομολόγοι εξετάζουν διαγράμματα, οι τηλεοράσεις αναζητούν αισιόδοξους δείκτες και οι διαφημίσεις μάς υπενθυμίζουν ότι η ζωή είναι υπέροχη, αρκεί να αγοράσουμε κάτι. Δεν αμφισβητώ ότι υπάρχουν οικονομικοί δείκτες που βελτιώνονται. Αμφισβητώ την ευκολία με την οποία τους μετατρέπουμε σε γενική βεβαίωση ευτυχίας. Αλλά μπορεί μια οικονομία να μεγαλώνει και οι ζωές όσων κατοικούν μέσα της να στενεύουν;

Η Eurostat δημοσίευσε έναν αριθμό που θα έπρεπε να προκαλέσει μεγαλύτερη αναστάτωση. Το 2025, το 27,3% των ανθρώπων στην Ελλάδα δεν είχε την οικονομική δυνατότητα να συμμετέχει τακτικά σε δραστηριότητες αναψυχής. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 12,1%. Πρώτοι στην Ευρώπη. Ο δείκτης δεν αφορά αποκλειστικά το θέατρο ή τις συναυλίες και ασφαλώς δεν σημαίνει ότι περισσότεροι από ένας στους τέσσερις Έλληνες ζουν απομονωμένοι. Λέει κάτι απλούστερο: ο ελεύθερος χρόνος υπάρχει, αλλά δεν συνοδεύεται πάντα από την ελευθερία να τον αξιοποιήσεις.

Δεν μιλάμε για κάποια εξεζητημένη απαίτηση. Μια βραδιά με φίλους, ένας κινηματογράφος, λίγες ώρες έξω από το πρόγραμμα της δουλειάς δεν είναι σχέδιο κοινωνικής αναρρίχησης. Είναι ο τρόπος με τον οποίο η εβδομάδα αποκτά κάποια απόσταση από την προηγούμενη. Κάτι τόσο απλό.

Έχουμε δημιουργήσει ένα υπέροχο σύστημα απαιτήσεων. Να είσαι εργατικός, ευέλικτος, ανθεκτικός, διαθέσιμος. Να πληρώνεις στην ώρα σου και να παραμένεις αισιόδοξος. Ύστερα όταν ζητάς λίγη χαρά, σε παραπέμπουν στην προσωπική σου ευθύνη. Δεν έχεις χρήματα για ταξίδι; Δες βίντεο από παραλίες. Δεν μπορείς να πας σε συναυλία; Άκου τη λίστα στο κινητό σου. Η τεχνολογία μάς επέτρεψε να παρακολουθούμε χιλιάδες ζωές από την οθόνη. Μόνο που η οθόνη δεν σε βγάζει από το σπίτι.

Η φράση «Δεν μπορώ αυτή την εβδομάδα», άλλοτε σημαίνει ότι δεν υπάρχει χρόνος, άλλοτε ότι δεν υπάρχει διάθεση και κάποιες φορές ότι δεν υπάρχουν είκοσι ευρώ που να μπορούν να ξοδευτούν χωρίς φόβο.

Στις 17 Νοεμβρίου ήρθε και μια δεύτερη ανακοίνωση της Eurostat. Το 14,9% του ελληνικού πληθυσμού βρισκόταν το 2025 σε κατάσταση σοβαρής υλικής και κοινωνικής στέρησης, έναντι 6,3% στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Πρόκειται για διαφορετικό δείκτη, που καταγράφει την αναγκαστική έλλειψη βασικών αγαθών και δυνατοτήτων. Αλλά η πραγματικότητα δεν εμφανίζεται πάντα με το πρόσωπο που περιμένουμε. Μπορεί να φοράει καθαρό πουκάμισο, να πηγαίνει καθημερινά στη δουλειά και να χαμογελάει ευγενικά όταν αρνείται για τρίτη φορά μια πρόσκληση. «Δεν μπορώ αυτή την εβδομάδα». Μια από τις πιο συνηθισμένες φράσεις της ελληνικής γλώσσας, που άλλοτε σημαίνει ότι δεν υπάρχει χρόνος, άλλοτε ότι δεν υπάρχει διάθεση και κάποιες φορές ότι δεν υπάρχουν είκοσι ευρώ που να μπορούν να ξοδευτούν χωρίς φόβο.

Φυσικά, υπάρχει ο γνωστός ερευνητής της ελληνικής οικονομίας που κοιτάζει μια γεμάτη καφετέρια και ανακηρύσσει τη φτώχεια μύθο. Εξαιρετική μέθοδος: βλέπεις όσους έχουν χρήματα για έναν καφέ και συμπεραίνεις ότι όλοι έχουν. Όσοι λείπουν προφανώς δεν υπάρχουν. Το ίδιο πρόχειρο είναι και το «όλα είναι θέμα προτεραιοτήτων». Πράγματι. Αλλά άλλος επιλέγει ανάμεσα σε δύο εξόδους και άλλος ανάμεσα σε μια έξοδο και στον λογαριασμό του ρεύματος. Η ίδια λέξη δεν σημαίνει την ίδια ελευθερία επιλογής όσο κι αν βολεύει να χρησιμοποιούμε την ίδια λέξη.

Εκείνο που με ανησυχεί περισσότερο είναι πόσο γρήγορα προσαρμοζόμαστε. Στην αρχή ακυρώνεις μια εκδρομή. Μετά σταματάς να προτείνεις εξόδους. Ύστερα παύεις να κοιτάζεις τι παίζεται στο θέατρο ή ποια παρέα οργανώνει κάτι. Κάποια στιγμή δεν χρειάζεται καν να πεις «δεν πειράζει». Έχεις ήδη αποκλείσει την επιθυμία πριν προλάβει να γίνει σχέδιο. Αυτή η ήττα δεν καταγράφεται στο ΑΕΠ.

Υπάρχουν βέβαια και τα παιδιά. Εκείνα δεν έχουν μελετήσει οικονομική πολιτική και δεν ενδιαφέρονται για τις προβλέψεις των διεθνών οργανισμών. Ξέρουν μόνο ότι κάποιοι συμμαθητές τους πηγαίνουν εκδρομές, συμμετέχουν σε δραστηριότητες και αποκτούν εμπειρίες που τα ίδια δεν μπορούν να μοιραστούν. Η ανισότητα δεν χρειάζεται πάντα να τους εξηγηθεί. Τη συναντούν στις συζητήσεις της Δευτέρας στο σχολείο, στις προσκλήσεις που δεν μπορούν να αποδεχτούν, σε όσα συμβαίνουν έξω από το σπίτι τους. Δεν σημαίνει ότι κάθε οικογένεια οφείλει να προσφέρει τα πάντα στα παιδιά της. Σημαίνει ότι υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα στο να μαθαίνεις ένα παιδί να εκτιμά όσα έχει και στο να του ζητάς διαρκώς να συμβιβάζεται με όσα δεν μπορεί να αποκτήσει.

Δεν ζητώ να επιδοτείται κάθε επιθυμία ούτε να μοιράζονται δωρεάν εισιτήρια για κάθε συναυλία. Οι καλλιτέχνες πρέπει να πληρώνονται, οι εργαζόμενοι να αμείβονται και κανένα αγαθό δεν παράγεται από μαγικά ξόρκια. Αλλά υπάρχει τεράστια απόσταση ανάμεσα στο να αναγνωρίζουμε ότι η ζωή έχει κόστος και στο να αποδεχόμαστε ότι η δυνατότητα να τη χαρείς πρέπει να θεωρείται προνόμιο. Ας συνεχίσουμε, λοιπόν, να συζητάμε για την ανάπτυξη, να εξετάζουμε μισθούς, επενδύσεις, παραγωγικότητα και δημόσια οικονομικά. Όλα χρειάζονται. Ας προσθέσουμε, όμως, και μια ερώτηση λιγότερο βολική: πόσοι άνθρωποι μπορούν να κάνουν σχέδια για το επόμενο Σαββατοκύριακο χωρίς να χρειάζεται προηγουμένως να ανοίξουν την εφαρμογή της τράπεζας;

Γιατί η φτώχεια δεν σου παίρνει μόνο χρήματα. Σου αφαιρεί σιγά σιγά τον αυθορμητισμό, σου περιορίζει τις διαδρομές, τις συναντήσεις, τις πιθανότητες να συμβεί κάτι απρόβλεπτο και ευχάριστο. Κάθε μήνα μαθαίνεις να ζεις μέσα σε λίγο μικρότερα όρια, μέχρι που κάποια στιγμή ξεχνάς πόσο μεγαλύτερος ήταν κάποτε ο κόσμος σου. Και τότε συμβαίνει το πραγματικά τρομακτικό. Δεν θυμώνεις πια που δεν μπορείς να πας. Αρχίζεις να πιστεύεις ότι δεν χρειάζεται.

Σου αρέσει να διαβάζεις BlackBook;