Σήμερα ανοίγει επίσημα η αυλαία του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2026 και υπάρχει ήδη η αίσθηση ότι κάτι επιχειρεί να αλλάξει στη φυσιογνωμία του θεσμού. Καθώς οι πρώτες βραδιές στην Πειραιώς 260 ξεκινούν και το καλοκαιρινό πρόγραμμα αρχίζει να ξεδιπλώνεται, γίνεται πιο καθαρό ότι η φετινή διοργάνωση δεν προσπαθεί απλώς να παρουσιάσει παραστάσεις. Προσπαθεί να ξαναθυμηθεί γιατί υπάρχει. Όχι μόνο ως καλοκαιρινός μηχανισμός παραγωγής θεάματος ή ως πολιτιστικό event που γεμίζει ημερολόγια και social media, αλλά ως χώρος όπου συγκρούονται αισθητικές, πολιτικές και καλλιτεχνικές ιδέες. Σε μια εποχή που αρκετά ευρωπαϊκά φεστιβάλ μοιάζουν όλο και πιο ασφαλή, όλο και πιο φοβισμένα απέναντι στο ρίσκο, αυτό έχει σημασία.
Μαρμαρινός: Ο θεσμός που αρνείται να γίνει προβλέψιμος
Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός φαίνεται να καταλαβαίνει κάτι βασικό. Η μεγαλύτερη απειλή για έναν θεσμό δεν είναι η αποτυχία. Είναι η στιγμή που αρχίζει να επαναλαμβάνει τον εαυτό του μέχρι να γίνει προβλέψιμος. Φέτος υπάρχει ξεκάθαρα μια διάθεση μετατόπισης. Το βλέμμα προς τη Μέση Ανατολή, οι δημιουργοί από εμπόλεμες περιοχές, οι φωνές που βρίσκονται έξω από τον συνηθισμένο δυτικό πολιτιστικό χάρτη, δεν λειτουργούν σαν διακοσμηση αλλά σαν πολιτική χειρονομία. Σε μια Ευρώπη που συχνά μετατρέπει τον πόνο άλλων κοινωνιών σε πολιτιστικό φόντο, η επιλογή να ακουστούν καλλιτέχνες από το Ιράν, την Παλαιστίνη ή τον Λίβανο αποκτά πραγματικό βάρος.
Η αντίφαση που δεν έχει λυθεί
Το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου εξακολουθεί να κουβαλά μια αντίφαση που εδώ και χρόνια δεν έχει λυθεί. Όσο περισσότερο επενδύει στη διεθνή καλλιτεχνική γλώσσα και στη μεταδραματική αισθητική, τόσο περισσότερο απομακρύνεται από ένα κομμάτι κοινού που αισθάνεται ότι η Πειραιώς 260 έχει εξελιχθεί σε έναν αρκετά κλειστό μικρόκοσμο ανθρώπων που μιλάνε την ίδια γλώσσα. Δεν είναι κακό ένα διεθνές φεστιβάλ να γίνεται απαιτητικό. Κακό είναι όταν σταματά να χτίζει περιέργεια σε όσους βρίσκονται έξω από αυτή τη γλώσσα. Αυτή είναι ίσως και η μεγαλύτερη παθογένεια της πολιτιστικής Αθήνας συνολικά. Η τέχνη παρουσιάζεται συχνά σαν πεδίο εξειδικευμένης γνώσης αντί για δημόσια εμπειρία. Υπάρχουν παραστάσεις που μοιάζουν να απευθύνονται περισσότερο σε ανθρώπους του χώρου – επιμελητές, σκηνοθέτες – παρά σε θεατές που θέλουν απλώς να συγκινηθούν, να αιφνιδιαστούν ή να ταραχτούν χωρίς να χρειάζονται manual πριν μπουν στην αίθουσα.
Gen 260: Η πιο ουσιαστική κίνηση του φετινού προγράμματος
Υπάρχουν πάντως κινήσεις που δείχνουν ότι ο Μαρμαρινός το αντιλαμβάνεται. Η Gen 260 είναι ίσως η πιο ουσιαστική πρωτοβουλία του φετινού προγράμματος. Όχι επειδή όλοι οι νέοι δημιουργοί θα παρουσιάσουν σπουδαίες δουλειές, κάτι τέτοιο θα ήταν παράλογο, αλλά επειδή για πρώτη φορά μετά από καιρό ένας μεγάλος κρατικός θεσμός μοιάζει να αντιμετωπίζει σοβαρά τη νέα γενιά ως δημιουργικό πεδίο και όχι σαν υποχρέωση. Σε μια χώρα όπου οι περισσότεροι νέοι σκηνοθέτες δουλεύουν κάτω από την πίεση της οικονομικής ανασφάλειας και σχεδόν ανύπαρκτο χρόνο έρευνας, το να τους δίνεται πραγματικός χώρος έχει σημασία.
Το Black Book έχει γράψει:
Λούκος, χορός και η ταξικότητα του φεστιβαλικού κοινού
Το ίδιο ενδιαφέρον έχει και η επιστροφή του Γιώργου Λούκου στη δημόσια συζήτηση γύρω από το Φεστιβάλ. Γιατί το θέμα δεν είναι μόνο η προσωπική του δικαίωση. Είναι ότι ξανανοίγει μια αρκετά άβολη συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο η Ελλάδα αντιμετωπίζει όσους διαμορφώνουν θεσμούς. Ο Λούκος δεν ήταν αλάνθαστος. Κανένας ισχυρός καλλιτεχνικός διευθυντής δεν είναι. Αλλά χωρίς τη δική του περίοδο, το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου πιθανότατα δεν θα είχε αποκτήσει ποτέ τη διεθνή ταυτότητα που έχει σήμερα. Εξίσου σημαντική μοιάζει και η φετινή έμφαση στον χορό. Ο σύγχρονος χορός παραμένει στην Ελλάδα μια τέχνη παράδοξα υποτιμημένη, παρότι διεθνώς βρίσκεται εδώ και χρόνια στην καρδιά των πιο ριζοσπαστικών καλλιτεχνικών αναζητήσεων. Υπάρχει επίσης και κάτι που δεν συζητιέται αρκετά. Η ταξικότητα του ίδιου του φεστιβαλικού κοινού. Η Πειραιώς 260 έχει εξελιχθεί τα τελευταία χρόνια σε έναν πολιτιστικό χώρο με πολύ συγκεκριμένη κοινωνική ταυτότητα, ένα καλοκαιρινό ritual της αθηναϊκής δημιουργικής τάξης. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η πολιτιστική εμπειρία αρχίζει να μοιάζει περισσότερο με social habit παρά με ανοιχτό δημόσιο χώρο.
Χωρίς Ηρώδειο: Η πιο ειλικρινής στιγμή του θεσμού
Η προσωρινή απουσία του Ηρωδείου κάνει αυτή τη μεταβατική στιγμή ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Για χρόνια το Ηρώδειο λειτουργούσε ταυτόχρονα ως βιτρίνα, τουριστικό σύμβολο και οικονομικός πνεύμονας του Φεστιβάλ. Τώρα που ο θεσμός αναγκάζεται να υπάρξει χωρίς αυτό, καλείται να απαντήσει πιο καθαρά στο τι ακριβώς θέλει να είναι. Ένας μεγάλος διεθνής οργανισμός πολιτισμού ή μια αλυσίδα εντυπωσιακών καλοκαιρινών γεγονότων; Υπάρχουν όμως και ζητήματα που δεν λύνονται μόνο με καλές ιδέες. Οι περιορισμένοι χρόνοι παραγωγής, οι ασφυκτικές συνθήκες δημιουργίας, η εξάρτηση από χορηγίες, η πίεση να χωρέσουν δεκάδες παραγωγές σε μικρό χρονικό διάστημα, παραμένουν διαχρονικές αδυναμίες.
Το πραγματικό ερώτημα
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2026 δεν είναι τελικά κάποια μεμονωμένη παράσταση. Είναι η αίσθηση ότι ο θεσμός προσπαθεί ξανά να αποκτήσει άποψη. Να λειτουργήσει με κατεύθυνση και όχι ως ουδέτερη πλατφόρμα φιλοξενίας. Αυτό φυσικά σημαίνει ότι θα υπάρξουν και αποτυχίες. Κάποιες παραστάσεις θα είναι αδύναμες. Κάποιες επιλογές θα μοιάζουν υπερβολικά θεωρητικές ή αυτάρεσκες. Αλλά αυτό είναι προτιμότερο από ένα φεστιβάλ αποστειρωμένο, απολύτως ασφαλές και πολιτιστικά αδιάφορο. Γιατί τελικά το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν θα αρέσουν όλα. Δεν αρέσουν ποτέ όλα στα μεγάλα φεστιβάλ. Το ερώτημα είναι αν φεύγοντας από την Πειραιώς 260 ή από τη Μικρή Επίδαυρο αισθάνεσαι ότι είδες κάτι που μετακίνησε, έστω και λίγο, τον τρόπο που σκέφτεσαι ή κοιτάζεις τον κόσμο. Κι αυτή η αίσθηση ίσως είχε αρχίσει να λείπει επικίνδυνα από το ελληνικό πολιτιστικό καλοκαίρι.
