Πενήντα οκτώ χρόνια μετά τον Μάη του ’68, οι νέοι της Γαλλίας επιστρέφουν στα οδοφράγματα. Δεν αμφισβητούν μόνο την κατάσταση των σχολείων τους. Αμφισβητούν μια Ευρώπη που εξακολουθεί να υπόσχεται κοινωνική πρόοδο, ενώ δυσκολεύεται να εξασφαλίσει ακόμη και τα στοιχειώδη.
Πρώτα έστειλαν την αστυνομία. Ύστερα υποσχέθηκαν καθηγητές. Χρειάστηκαν χιλιάδες συλλήψεις, δακρυγόνα, τραυματισμένοι έφηβοι και φλεγόμενοι κάδοι για να ανακοινώσει η γαλλική κυβέρνηση έκτακτα μέτρα αντιμετώπισης των ελλείψεων στα σχολεία. Στη χώρα που έκανε την ισότητα θεμέλιο της δημοκρατικής της ταυτότητας, μαθητές αναγκάστηκαν να στήσουν οδοφράγματα για να διεκδικήσουν κάτι λιγότερο ηρωικό από μια επανάσταση: αξιοπρεπείς αίθουσες, αρκετούς καθηγητές και μια καρέκλα για να καθίσουν. Δεν υπάρχει τίποτα το επαναστατικό σε αυτά τα αιτήματα. Αυτό ακριβώς είναι που κάνει την εξέγερση τόσο αποκαλυπτική.
Στο Σεβράν, ένα από τα φτωχότερα προάστια βορειοανατολικά του Παρισιού, ο 17χρονος Μοχάμεντ ξυπνά καθημερινά στις έξι, φροντίζει τα μικρότερα αδέλφια του και χρησιμοποιεί δύο λεωφορεία και ένα τρένο για να φτάσει στο σχολείο. Ο μαθητής του οποίου το όνομα έχει αλλάξει για λόγους προστασίας στο ρεπορτάζ του Guardian, θέλει να σπουδάσει διοίκηση και ψηφιακή επικοινωνία. Στο λύκειό του όμως οι αίθουσες είναι υπερπλήρεις, οι καθηγητές δεν επαρκούν και συχνά οι μαθητές παρακολουθούν όρθιοι επειδή δεν υπάρχουν αρκετά θρανία. Δεν ζητά μια ευκολότερη ζωή, ζητά να μην είναι δυσκολότερη απλώς και μόνο επειδή γεννήθηκε σε μια φτωχή συνοικία.
Στη Μασσαλία μια καθηγήτρια περιέγραψε στο Reuters κάτι εξίσου εξοργιστικό. Έχει 37 μαθητές στην τάξη της και πριν αρχίσει το μάθημα πρέπει να τους ζητήσει να ψάξουν για καρέκλες και θρανία σε γειτονικές αίθουσες. Η εικόνα ενός εκπαιδευτικού που οργανώνει καθημερινά μια μικρή επιχείρηση αναζήτησης θρανίων πριν αρχίσει το μάθημα, συνοψίζει με εντυπωσιακή ακρίβεια την κατάσταση.
Από τέτοια σχολεία ξεκίνησαν οι κινητοποιήσεις που εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη τη Γαλλία. Στις 6 Οκτωβρίου σύμφωνα με το υπουργείο Εσωτερικών, περίπου 266.000 άνθρωποι συμμετείχαν στις διαδηλώσεις. Μέχρι τις 10 Οκτωβρίου οι συλλήψεις είχαν φτάσει τις 6.877, στην πλειονότητά τους ανήλικοι. Η κυβέρνηση ανακοίνωσε την έκτακτη διάθεση 3.000 εκπαιδευτικών στα σχολεία με τις μεγαλύτερες ανάγκες. Σύμφωνα με το Reuters, περίπου το 10% των προβλεπόμενων διδακτικών ωρών στα δημόσια λύκεια παραμένει ακάλυπτο. Οι μαθητικές οργανώσεις χαρακτήρισαν την κυβερνητική δέσμευση πρώτη νίκη, επιμένοντας ότι δεν αρκεί.
Η Γαλλία έχει μακρά ιστορία κοινωνικών εξεγέρσεων. Από τη Γαλλική Επανάσταση μέχρι την Παρισινή Κομμούνα και τον Μάη του 1968, ο δρόμος υπήρξε χώρος σύγκρουσης με την εξουσία αλλά και διαμόρφωσης νέων πολιτικών ιδεών. Το 1968 οι φοιτητές αμφισβητούσαν την αυταρχική κοινωνία, τις ιεραρχίες, την εργασία, τις συμβάσεις της καθημερινότητας. Εκατομμύρια εργαζόμενοι απεργούσαν διεκδικώντας καλύτερους μισθούς και δικαιώματα. Τα αιτήματά τους δεν συνέπιπταν πάντοτε, αλλά μοιράζονταν την αίσθηση ότι ο κόσμος μπορούσε να οργανωθεί διαφορετικά. Το περίφημο σύνθημα «Κάτω από το πλακόστρωτο, υπάρχει παραλία» δεν ήταν απλώς μια ποιητική υπερβολή. Εξέφραζε την πίστη ότι πέρα από τους περιορισμούς της υπάρχουσας κοινωνίας περίμενε μια άλλη ζωή.
Οι σημερινοί μαθητές δεν στερούνται πολιτικών ιδεών ή συλλογικών φιλοδοξιών. Οι διεκδικήσεις τους επεκτείνονται στην πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση, στις κοινωνικές διακρίσεις και στην αστυνομική βία. Αναγκάζονται όμως να αφιερώνουν μεγάλο μέρος της πολιτικής τους ενέργειας στη διεκδίκηση δικαιωμάτων που υποτίθεται ότι έχουν ήδη εξασφαλιστεί. Το 1968 μια γενιά ήθελε να διευρύνει τα όρια μιας κοινωνίας που γνώριζε την οικονομική ανάπτυξη. Το 2026 ένα μέρος της νεολαίας προσπαθεί να υπερασπιστεί όσα η προηγούμενη γενιά θεωρούσε αυτονόητα.
Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη ευρωπαϊκή αντίφαση. Για δεκαετίες η κοινωνική πρόοδος στηρίχθηκε σε μια συμφωνία: η μόρφωση, η εργασία και η προσωπική προσπάθεια θα εξασφάλιζαν στην επόμενη γενιά περισσότερες δυνατότητες από την προηγούμενη. Η συμφωνία δεν λειτούργησε ποτέ εξίσου για όλους, αλλά διατηρούσε μια ισχυρή υπόσχεση. Σήμεραοι νέοι καλούνται να αποκτήσουν περισσότερα προσόντα, να ανταγωνιστούν σε δυσκολότερες αγορές εργασίας και να αντιμετωπίσουν ένα ολοένα ακριβότερο κόστος ζωής, χωρίς την αντίστοιχη βεβαιότητα ότι η προσπάθειά τους θα ανταμειφθεί.
Η οικονομική πραγματικότητα της Γαλλίας κάνει αυτή τη σύγκρουση ακόμη δυσκολότερη. Το υψηλό δημόσιο χρέος και η πίεση για δημοσιονομική πειθαρχία περιορίζουν τις επιλογές της κυβέρνησης. Η εκπαίδευση απαιτεί επενδύσεις, ενώ οι αγορές απαιτούν περιορισμό των δαπανών. Πρόκειται για μια πραγματική πολιτική δυσκολία, όχι για ένα πρόβλημα που λύνεται με συνθήματα. Υπάρχει όμως κάτι βαθιά αντιφατικό σε μια κοινωνία που αντιμετωπίζει τη μόρφωση των παιδιών της ως κόστος που πρέπει διαρκώς να δικαιολογείται, ενώ παρουσιάζει τις επόμενες γενιές ως το σημαντικότερο κεφάλαιό της.
Η εξέγερση έχει και μια βίαιη πλευρά που δεν επιτρέπεται να εξωραϊστεί. Σχολεία πυρπολήθηκαν, εκπαιδευτικοί απειλήθηκαν και εκατοντάδες αστυνομικοί τραυματίστηκαν. Ταυτόχρονα, η αστυνομική αντιμετώπιση προκάλεσε σοβαρούς τραυματισμούς νέων, με 24 υποθέσεις να βρίσκονται υπό διερεύνηση από την αρμόδια υπηρεσία ελέγχου. Η βία των διαδηλωτών δεν δικαιολογεί την υπέρμετρη κρατική καταστολή, όπως και οι καταγγελίες για αστυνομική βία δεν νομιμοποιούν τις επιθέσεις. Το σημαντικότερο είναι να μη χαθεί μέσα στις συγκρούσεις ο λόγος για τον οποίο χιλιάδες παιδιά βγήκαν αρχικά στους δρόμους.
Ορισμένοι επιχείρησαν να ερμηνεύσουν τις κινητοποιήσεις ως αποτέλεσμα της πολιτισμικής αποξένωσης των νέων στα υποβαθμισμένα προάστια. Όμως η παρουσία μαθητών από προνομιούχα σχολεία του Παρισιού αλλάζει αυτή την εικόνα. Η εκπαιδευτική ανισότητα αναγνωρίζεται πλέον και από παιδιά που δεν τη βιώνουν με την ίδια ένταση. Και αυτή η αλληλεγγύη είναι σημαντικότερη πολιτικά από τις εύκολες διακρίσεις ανάμεσα σε μια δήθεν ενσωματωμένη και μια δήθεν εχθρική προς τη Γαλλία νεολαία. Το πρόβλημα δεν σταματά στα γαλλικά σύνορα. Αγγίζει μια Ευρώπη που εξακολουθεί να μιλά για αξιοκρατία, κοινωνική κινητικότητα και ίσες ευκαιρίες, ενώ δυσκολεύεται να εξασφαλίσει τις υλικές προϋποθέσεις τους. Η απόσταση ανάμεσα στις δημοκρατικές διακηρύξεις και την καθημερινή εμπειρία μεγαλώνει. Μαζί της μεγαλώνει και η δυσπιστία των νέων απέναντι σε θεσμούς που ζητούν τον σεβασμό τους χωρίς να ανταποκρίνονται πάντοτε στις υποχρεώσεις τους.
Το πιο ανησυχητικό για τη Γαλλία δεν είναι ότι οι μαθητές της στήνουν οδοφράγματα έξω από τα σχολεία. Είναι ότι μεγαλώνουν μαθαίνοντας κάτι που καμία δημοκρατία δεν θα έπρεπε να διδάσκει στα παιδιά της: πως η ισότητα είναι ευκολότερο να τη βρεις στις σελίδες ενός σχολικού βιβλίου παρά μέσα στην ίδια σου την τάξη.
Σου αρέσει να διαβάζεις BlackBook;
