Γιάννης Χρήστου: Η μουσική που δεν πρόλαβε να ακούσει ο δημιουργός της

Εκατό χρόνια από τη γέννησή του, το «Μυστήριον» αποκτά μια νέα ολοκληρωμένη ηχητική μορφή στο ΕΜΣΤ. Η ιστορία ενός Έλληνα συνθέτη που αμφισβήτησε τους κανόνες της μουσικής και πέθανε στα 44 του, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που εξακολουθεί να μας εκπλήσσει.

Το 1966 ο Γιάννης Χρήστου είχε έτοιμο το «Μυστήριον» για το Φεστιβάλ Αθηνών. Η Πειραματική Ορχήστρα Αθηνών θα το παρουσίαζε υπό τη διεύθυνση του Μάνου Χατζιδάκι. Η πρεμιέρα ανακοινώθηκε αλλά ματαιώθηκε. Το 1969 ο συνθέτης επιχείρησε ξανά, αυτή τη φορά στην Κοπεγχάγη, όπου σχεδιαζόταν μια τηλεοπτική μετάδοση. Έγιναν πρόβες και ηχογραφήσεις. Η παρουσίαση δεν πραγματοποιήθηκε. Τον επόμενο Ιανουάριο ο Χρήστου ήταν νεκρός. Το έργο του παρέμενε μια υπόσχεση διασκορπισμένη σε παρτιτούρες, μαγνητοταινίες και σημειώσεις.

Σήμερα ακούγεται στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης μια νέα ηχητική εκδοχή του. Ο μουσικολόγος Ιάνος Ηλιάδης μελέτησε τις σωζόμενες ηχογραφήσεις και τις οδηγίες του συνθέτη, προχωρώντας σε νέα μίξη. Δεν ανακάλυψε μια χαμένη εκτέλεση ούτε προσποιήθηκε πως γνωρίζει τι θα επέλεγε ο Χρήστου αν ζούσε. Επιχείρησε να δώσει συνοχή σε όσα σώθηκαν. Ο επισκέπτης ακούει έτσι ένα πλήρες ακρόαμα που ο δημιουργός του δεν είχε την ευκαιρία να ακούσει.

Ανάμεσα στις δύο ματαιωμένες παρουσιάσεις το έργο άλλαξε. Το 1966 μπορούσε να εκτελεστεί χωρίς μαγνητοταινίες. Το 1969 ο Χρήστου προετοίμαζε μια πληρέστερη σκηνική εκδοχή, στην οποία ο προηχογραφημένος ήχος θα συναντούσε ζωντανή ορχήστρα και χορωδίες. Στην Κοπεγχάγη ηχογραφήθηκαν μέρη υπό τη διεύθυνση του Μιλτιάδη Καρύδη. Μετά τον θάνατο του συνθέτη, ο Στέφανος Βασιλειάδης και ο Χάρης Ξανθουδάκης προσπάθησαν να ενώσουν αυτό το υλικό. Η σημερινή μίξη προστίθεται σε μια μακρά ιστορία προσπαθειών, όχι σε ένα κενό πενήντα έξι ετών.

Το «Μυστήριον» δεν ήταν απλώς μια δύσκολη ορχηστρική σύνθεση. Ο Χρήστου το είχε σχεδιάσει ως σκηνικό ορατόριο με αφηγητή, τρεις μικρές χορωδίες, ορχήστρα και μαγνητοταινίες. Αφετηρία του ήταν τα νεκρικά κείμενα της αρχαίας Αιγύπτου και η νυχτερινή διαδρομή της λέμβου του θεού Ρα στον Κάτω Κόσμο. Οι χορωδοί δεν θα τραγουδούσαν με τον συνηθισμένο τρόπο. Θα ψιθύριζαν, θα κινούνταν, θα κραύγαζαν. Η μουσική γινόταν τελετουργία όχι για να αναπαραστήσει ένα μακρινό παρελθόν, αλλά για να επηρεάσει όσους βρίσκονταν εκεί.

Η Αίγυπτος δεν ήταν για τον Χρήστου εξωτικό σκηνικό. Ήταν ο τόπος όπου γεννήθηκε το 1926 και μεγάλωσε στην Αλεξάνδρεια. Έμαθε πιάνο, σπούδασε φιλοσοφία στο Κέμπριτζ και συνέχισε μουσικές σπουδές στην Ιταλία. Γνώριζε την ευρωπαϊκή συνθετική παράδοση αλλά δεν ήθελε να αρκεστεί σε αυτήν. Αναζητούσε δεσμούς ανάμεσα στη μουσική, στον μύθο, στην ψυχολογία και σε ό,τι συμβαίνει στον άνθρωπο όταν χάνει την αίσθηση του ελέγχου.

Σημαντικός συνομιλητής του υπήρξε ο μεγαλύτερος αδελφός του, Εύης, που είχε ασχοληθεί με τη φιλοσοφία και την αναλυτική ψυχολογία. Το 1956 ο Εύης σκοτώθηκε σε τροχαίο. Ο Γιάννης ανέλαβε αργότερα την επιμέλεια του ημιτελούς χειρογράφου του, «Ο Λόγος της Ψυχής». Η απώλεια τον σημάδεψε αλλά δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε κάθε μουσική του επιλογή σε συνέπειά της. Οι ιδέες του για τη συνείδηση, την τελετουργία και τον φόβο είχαν ευρύτερες πνευματικές αφετηρίες.

Μετά την εγκατάστασή του στην Ελλάδα το 1960, έγραψε μουσική για παραστάσεις αρχαίου δράματος στο Εθνικό Θέατρο και στο Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν. Την ίδια περίοδο οι παρτιτούρες του άρχισαν να ζητούν πράγματα που δύσκολα χωρούσαν σε συμβατική μουσική σημειογραφία. Ανέπτυξε ιδιαίτερα σύμβολα και ψυχολογικές οδηγίες για τους ερμηνευτές. Στις «Αναπαραστάσεις» και στην «Πράξη για 12», μια κίνηση, μια κραυγή, μια μεταβολή της συμπεριφοράς μπορούσαν να έχουν το βάρος μιας μουσικής φράσης.

Τη δυνατότητα να υπερβεί ο ερμηνευτής τη συνηθισμένη μουσική πράξη την ονόμασε «μετάπραξη». Η λέξη μοιάζει θεωρητική μέχρι να φανταστεί κανείς έναν μουσικό που, αντί να παίζει απλώς το όργανό του, καλείται να συμμετάσχει με ολόκληρο το σώμα του σε μια κατάσταση έντασης. Ο Χρήστου δεν έψαχνε ένα εντυπωσιακό τέχνασμα. Ήθελε να δοκιμάσει πού τελειώνει η εκτέλεση και πού αρχίζει μια πραγματική ανθρώπινη εμπειρία.

Τα ξημερώματα της 8ης Ιανουαρίου 1970, επιστρέφοντας από γιορτή με φίλους για την ονομαστική του εορτή, σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα στην Αθήνα. Ξημέρωνε η ημέρα των 44ων γενεθλίων του. Η σύζυγός του Σία, τραυματίστηκε θανάσιμα και πέθανε δέκα ημέρες αργότερα. Άφησε πίσω του μεταξύ άλλων, και ένα μεγάλο σχέδιο για μια νέα «Ορέστεια» που δεν ολοκληρώθηκε.

Η έκθεση «Γιάννης Χρήστου: Εναντιοδρομία», στο ΕΜΣΤ έως τις 8 Νοεμβρίου, επιστρέφει στα τεκμήρια αντί να αρκεστεί στον μύθο του πρόωρα χαμένου δημιουργού. Ο επιμελητής Κωστής Ζουλιάτης παρουσιάζει υλικό από το αρχείο που φυλάσσεται στο Ωδείο Αθηνών: χειρόγραφα, επιστολές, παρτιτούρες, φωτογραφίες, ηχητικές καταγραφές. Τα τεκμήρια δείχνουν δουλειά και επανεξέταση και όχι μια έμπνευση που γεννήθηκε έτοιμη.

Αξίζει να προσέξει κανείς και την αλλαγή χώρου. Μια σύνθεση που είχε σχεδιαστεί για ζωντανή σκηνική δράση φτάνει σήμερα στο κοινό ως ακρόαση μέσα σε μουσείο. Δεν είναι η ίδια εμπειρία. Ο χώρος, οι ερμηνευτές και η σχέση με το κοινό αλλάζουν. Αυτό δεν μειώνει την αξία του εγχειρήματος. Φανερώνει πόσο δύσκολο είναι να διασωθεί μια τέχνη που δεν περιοριζόταν ποτέ στο ηχητικό της ίχνος. Η συντήρηση της μαγνητοταινίας είναι μόνο η αρχή. Ακολουθεί η απόφαση για το τι θα κάνουμε με όσα ακούγονται από αυτήν.

Από τις 22 έως τις 24 Οκτωβρίου, το Ωδείο διοργανώνει και το διεθνές συμπόσιο «ΜετάΠραξις: Το σύμπαν ενός ηχητικού φιλοσόφου». Η επέτειος των εκατό χρόνων από τη γέννησή του δίνει την αφορμή, αλλά η ουσία βρίσκεται αλλού: πώς παρουσιάζεις σήμερα έργα που απαιτούν ειδική προετοιμασία, διαφορετικές συνθήκες ακρόασης και ερμηνευτές πρόθυμους να εγκαταλείψουν τις βεβαιότητές τους; Χωρίς αυτές τις προϋποθέσεις το αρχείο κινδυνεύει να γίνει μόνο ένα πολύτιμο σύνολο εγγράφων.

Για το «Μυστήριον» εξακολουθεί να λείπει κάτι που δεν μπορεί να αναπληρώσει καμία τεχνολογία: η τελική κρίση του ίδιου του συνθέτη. Έχουμε τις ηχογραφήσεις, τις διορθώσεις, τις οδηγίες του. Έχουμε πλέον και μια εκδοχή που μπορούμε να ακούσουμε. Όχι όμως την απάντησή του στο πώς ακούγεται. Αυτή η απουσία είναι μέρος του έργου που έφτασε ως εμάς.