Το Grand Theft Auto VI κυκλοφορεί σήμερα, 19 Νοεμβρίου, και η Rockstar επιστρέφει σε μια Αμερική που μοιάζει να έχει ξεπεράσει ακόμη και την πιο εξωφρενική φαντασία της. Με αφορμή τη μεγαλύτερη κυκλοφορία της χρονιάς, επιστρέφουμε στα πέντε παιχνίδια που καθόρισαν το GTA και ανακαλύπτουμε πώς μια σειρά για κλεμμένα αυτοκίνητα, συμμορίες και εγκληματίες κατάφερε να αφηγηθεί την ιστορία μιας ολόκληρης κοινωνίας.
Το 1997 μπορούσες να κλέψεις ένα αυτοκίνητο, να πατήσεις μερικούς πεζούς, να συγκρουστείς με την αστυνομία και να επιστρέψεις στην κανονική σου ζωή χωρίς καμία συνέπεια. Χρειαζόσουν μόνο έναν υπολογιστή και το πρώτο Grand Theft Auto. Σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα μπορείς να κάνεις περίπου τα ίδια, μόνο που ο κόσμος γύρω σου έχει γίνει τόσο παράλογος, ώστε μερικές φορές δυσκολεύεσαι να ξεχωρίσεις πού τελειώνει η σάτιρα και πού αρχίζει η πραγματικότητα.
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον πρόβλημα που αντιμετωπίζει σήμερα η Rockstar Games. Με την κυκλοφορία του Grand Theft Auto VI, έπειτα από δεκατρία χρόνια αναμονής από το προηγούμενο παιχνίδι της βασικής σειράς, δεν αρκεί να κατασκευάσει μεγαλύτερες πόλεις, ομορφότερα αυτοκίνητα και πιο εντυπωσιακές καταδιώξεις. Πρέπει να βρει έναν τρόπο να γελοιοποιήσει μια κοινωνία που έχει αναλάβει πλέον μόνη της αυτή τη δουλειά.
Το GTA γεννήθηκε στη Σκωτία και έγινε ένα από τα πιο επιτυχημένα πολιτιστικά εξαγώγιμα προϊόντα της Αμερικής, παρότι δεν ήταν ποτέ πραγματικά αμερικανικό. Ίσως ακριβώς γι’ αυτό κατάφερε να παρατηρήσει τις αντιφάσεις της με τόση ευκολία. Η Rockstar αντιμετώπισε τις Ηνωμένες Πολιτείες όπως ένας σατιρικός συγγραφέας τους χαρακτήρες του. Τους αγάπησε αρκετά ώστε να τους μελετήσει και τους αντιπάθησε αρκετά ώστε να μην τους χαριστεί.
Αυτή η μεταμόρφωση αποτυπώνεται σε πέντε παιχνίδια που καθόρισαν την ιστορία του GTA, το καθένα με τον δικό του τρόπο. Και παρότι η τεχνολογία έκανε τεράστια άλματα, ορισμένες εμπειρίες παραμένουν αξέχαστες. Όπως μια νυχτερινή διαδρομή στους φωτισμένους δρόμους του Vice City, με το ραδιόφωνο να παίζει μουσική των ’80s και την αίσθηση ότι ολόκληρη η πόλη βρίσκεται στη διάθεσή σου.

Το Grand Theft Auto III (2001), ήταν το παιχνίδι που άλλαξε τα πάντα. Όποιος το βλέπει σήμερα δύσκολα καταλαβαίνει την εντύπωση που προκάλεσε. Οι κινήσεις των χαρακτήρων μοιάζουν σήμερα αφύσικες, η πόλη φανερώνει τους τεχνικούς περιορισμούς της εποχής και ο πρωταγωνιστής, ο Claude, παραμένει σιωπηλός σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας. Αλλά το 2001 όταν έβγαινες για πρώτη φορά στους δρόμους του Liberty City, αισθανόσουν ότι κάποιος είχε ανοίξει μια πόρτα που μέχρι τότε παρέμενε κλειστή.
Δεν ήσουν υποχρεωμένος να ακολουθήσεις την ιστορία. Μπορούσες να αγνοήσεις την επόμενη αποστολή, να μπεις σε ένα ταξί, να περιπλανηθείς στις συνοικίες ή να προκαλέσεις μια καταδίωξη χωρίς κανέναν απολύτως λόγο. Η πόλη συνέχιζε να υπάρχει ακόμη κι όταν εσύ δεν έκανες τίποτα σημαντικό. Αυτή ήταν η πραγματική επανάσταση. Το GTA III δανειζόταν την ατμόσφαιρά του από το αστυνομικό σινεμά, τη μαφία και τις σκοτεινές μητροπόλεις της αμερικανικής μυθολογίας. Η μεγάλη διαφορά ήταν ότι δεν παρακολουθούσες πια τον εγκληματία από την ασφάλεια του καναπέ σου. Κρατούσες εσύ το τιμόνι.

Έναν χρόνο αργότερα, το Grand Theft Auto: Vice City (2002) απέδειξε ότι μια ψηφιακή πόλη μπορούσε να αποκτήσει την προσωπικότητα ενός κινηματογραφικού χαρακτήρα. Το Vice City ήταν το Μαϊάμι του 1986 όπως το είχε φανταστεί το Χόλιγουντ. Φοίνικες, νέον, ανοιχτά πουκάμισα, πολυτελή αυτοκίνητα, κοκαΐνη και άνθρωποι που πίστευαν ότι τα χρήματα μπορούσαν να ξεπλύνουν οποιοδήποτε παρελθόν. Ο Tommy Vercetti, με τη φωνή του Ray Liotta, έμοιαζε να έχει ξεπηδήσει από το Scarface, αποφασισμένος να κατακτήσει έναν κόσμο όπου η επιτυχία και η εγκληματικότητα ήταν συχνά δύο ονομασίες για την ίδια δραστηριότητα.
Αλλά η ιδιοφυΐα του Vice City κρυβόταν στο ραδιόφωνο. Μπορούσες να οδηγείς χωρίς προορισμό ακούγοντας Michael Jackson, Toto, Hall & Oates ή τον σκληρό ροκ ήχο του V-Rock. Δεν ήταν απλώς ένα soundtrack. Ήταν η μουσική ταυτότητα μιας ολόκληρης εποχής, ενσωματωμένη στην καθημερινότητα του παιχνιδιού. Η Rockstar είχε καταλάβει κάτι που πολλοί δημιουργοί videogames αγνοούσαν: ο κόσμος δεν γίνεται πειστικός μόνο με περισσότερες λεπτομέρειες. Χρειάζεται μνήμη, αισθητική και πολιτισμό. Το Vice City μπορεί να μην ήταν η πιο μεγάλη ή η πιο σύνθετη πόλη της σειράς. Ήταν όμως εκείνη στην οποία ήθελες να επιστρέψεις ακόμη κι όταν δεν είχες τίποτα να κάνεις.

Το Grand Theft Auto V (2013), ήταν η στιγμή που η Rockstar έστρεψε τον καθρέφτη προς μια Αμερική εθισμένη στα χρήματα, στην εικόνα και στην ίδια της την υπερβολή. Το Los Santos δεν ήταν απλώς μια σατιρική εκδοχή του Λος Άντζελες. Ήταν μια κοινωνία όπου όλοι προσπαθούσαν να πουλήσουν κάτι. Οι επιχειρηματίες πουλούσαν την επιτυχία τους, οι διασημότητες την προσωπική τους ζωή, οι τηλεοπτικοί σταθμοί τη γελοιότητα και οι πολιτικοί μια υπόσχεση που κανείς δεν περίμενε πραγματικά να τηρήσουν.
Οι τρεις πρωταγωνιστές αποτελούσαν τρεις διαφορετικές απαντήσεις στο ίδιο πρόβλημα. Ο Michael είχε αποκτήσει μια πλούσια οικογένεια και ήταν δυστυχισμένος. Ο Franklin ήθελε να ξεφύγει από τη ζωή που γνώριζε. Ο Trevor είχε εγκαταλείψει κάθε προσπάθεια να συμπεριφερθεί σαν φυσιολογικός άνθρωπος. Ήταν βίαιος, αποκρουστικός και συχνά ο μόνος που δεν προσπαθούσε να κρύψει την πραγματική του φύση.
Η επιτυχία του GTA V υπήρξε τεράστια και το GTA Online παρέτεινε τη ζωή του πολύ πέρα από τον συνηθισμένο κύκλο ενός παιχνιδιού. Υπήρχε όμως μια ενδιαφέρουσα αντίφαση. Η Rockstar σατίριζε έναν κόσμο όπου τα πάντα μετατρέπονται σε εμπορεύματα, ενώ η ίδια είχε δημιουργήσει ένα εξαιρετικά κερδοφόρο σύστημα ψηφιακής κατανάλωσης. Δεν ήταν απαραίτητα υποκρισία. Ήταν ίσως η καλύτερη απόδειξη ότι κανείς δεν βρίσκεται πραγματικά έξω από το σύστημα που προσπαθεί να γελοιοποιήσει.

Το Grand Theft Auto IV (2008) ακολούθησε έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο. Αν τα περισσότερα GTA αντιμετωπίζουν την εγκληματικότητα σαν ένα ατελείωτο πάρτι, το τέταρτο παιχνίδι θυμίζει το πρωινό που ακολουθεί, όταν τα φώτα ανάβουν και πρέπει να αντιμετωπίσεις όσα έκανες το προηγούμενο βράδυ. Ο Niko Bellic, ένας βετεράνος πολέμου από την Ανατολική Ευρώπη, φτάνει στο Liberty City πιστεύοντας τις ιστορίες του ξαδέλφου του για πλούτη, ευκαιρίες και μια καινούργια ζωή. Ανακαλύπτει χρέη, μικροαπατεώνες, διεφθαρμένους ανθρώπους και μια πόλη που δεν ενδιαφέρεται καθόλου για το παρελθόν του, εκτός αν μπορεί να το εκμεταλλευτεί.
Ο Niko δεν είναι ένας συνηθισμένος ήρωας του GTA. Έχει κάνει φρικτά πράγματα και το γνωρίζει. Η βία δεν τον διασκεδάζει πάντοτε. Τον ακολουθεί σαν μια παλιά συνήθεια από την οποία δεν μπορεί να απαλλαγεί. Αυτό κάνει την ιστορία του πιο ανθρώπινη και, τελικά, πιο σκληρή. Το Liberty City του GTA IV είναι μια πόλη μεταναστών, ανθρώπων με φιλοδοξίες και ανθρώπων που ανακάλυψαν ότι το αμερικανικό όνειρο δεν συνοδεύεται από εγγύηση επιστροφής χρημάτων. Η Rockstar είχε φτιάξει κάτι σπάνιο: ένα παιχνίδι όπου η απόκτηση περισσότερων χρημάτων δεν σήμαινε απαραίτητα ότι πλησίαζες την ευτυχία.

Το Grand Theft Auto: San Andreas (2004), κατάφερε όσο κανένα άλλο παιχνίδι της σειράς να ενώσει με τόση φυσικότητα την προσωπική ιστορία, την κοινωνική παρατήρηση και την απόλυτη ελευθερία. Ο Carl «CJ» Johnson επιστρέφει στο Los Santos το 1992, μετά τη δολοφονία της μητέρας του. Η παλιά του γειτονιά έχει αλλάξει. Οι συμμορίες συγκρούονται για τον έλεγχο των δρόμων, τα ναρκωτικά έχουν διαλύσει οικογένειες και η αστυνομία δεν αποτελεί πάντα την πλευρά του νόμου. Ο Frank Tenpenny, με τη φωνή του Samuel L. Jackson, είναι ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς διεφθαρμένους αστυνομικούς στην ιστορία των videogames.
Το San Andreas αντλούσε από το Boyz n the Hood, το Menace II Society και την κουλτούρα του δυτικού αμερικανικού hip-hop. Δεν ήταν μια ακριβής κοινωνική καταγραφή της ζωής στις μαύρες κοινότητες των Ηνωμένων Πολιτειών. Άλλοτε αναπαρήγαγε στερεότυπα και άλλοτε υπέκυπτε στις γνωστές υπερβολές της σειράς. Κατάφερνε όμως να δώσει στη γειτονιά, στην οικογένεια και στην κοινωνική καταγωγή μια σημασία που σπάνια συναντούσαμε στα παιχνίδια εκείνης της εποχής. Και ύστερα υπήρχε ο κόσμος του. Μπορούσες να γυμναστείς, να παχύνεις από το γρήγορο φαγητό, να αλλάξεις ρούχα, να αποκτήσεις δεξιότητες, να οδηγήσεις από το Los Santos μέχρι το San Fierro και να καταλήξεις στα καζίνο του Las Venturas. Οι δραστηριότητες αυτές δεν ήταν πάντοτε απαραίτητες. Έδιναν όμως την αίσθηση ότι ο CJ είχε μια ζωή που συνεχιζόταν και πέρα από την επόμενη αποστολή.

Το San Andreas παραμένει από τις καλύτερες εκδόσεις επειδή είχε κάτι που οι τεχνολογικές εξελίξεις δεν μπορούν να εγγυηθούν: χαρακτήρα. Θυμάσαι τους δρόμους, τους φίλους, τις προδοσίες, τη μουσική, ακόμη και τις αποτυχημένες προσπάθειες να ολοκληρώσεις μια εκνευριστική αποστολή. Θυμάσαι έναν τόπο στον οποίο πέρασες χρόνο όχι απλώς ένα παιχνίδι που τερμάτισες.
Βέβαια, η ιστορία του GTA δεν είναι μόνο μια ιστορία δημιουργικής επιτυχίας. Η σειρά έχει δεχτεί δικαιολογημένη κριτική για την απεικόνιση των γυναικών, τη χρήση της βίας ως θεάματος και την ευκολία με την οποία μετατρέπει ορισμένα κοινωνικά προβλήματα σε αστεία. Το γεγονός ότι κάτι είναι σάτιρα δεν σημαίνει πως βρίσκεται αυτομάτως υπεράνω κριτικής. Μια τόσο επιδραστική δημιουργία οφείλει να κρίνεται όχι μόνο από την ελευθερία που προσφέρει, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί αυτή την ελευθερία.

Σήμερα το Grand Theft Auto VI επιστρέφει στη Vice City, αυτή τη φορά στη σύγχρονη πολιτεία της Leonida. Ο κόσμος που καλείται να σατιρίσει η Rockstar δεν είναι πια εκείνος των ’80s ή των ’90s. Είναι η Αμερική των influencers, της διαρκούς αυτοπροβολής, των viral βίντεο, της πολιτικής υπερβολής και μιας καθημερινότητας που μοιάζει όλο και περισσότερο με τηλεοπτικό θέαμα χαμηλής ποιότητας.
Το 1997 το Grand Theft Auto μάς έδωσε την ευκαιρία να κάνουμε όσα δεν θα τολμούσαμε στην πραγματική ζωή. Σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα, το πρόβλημα της Rockstar είναι διαφορετικό. Πρέπει να επινοήσει μια Αμερική πιο παράλογη από την πραγματική. Και αυτό πλέον δεν είναι καθόλου εύκολο.
Σου αρέσει να διαβάζεις BlackBook;







