Κάθε φορά που ένας μεγάλος σκηνοθέτης αποφασίζει να αγγίξει τον Όμηρο, σκέφτομαι ότι στην πραγματικότητα δεν διασκευάζει ποτέ ένα αρχαίο έπος. Διασκευάζει την εποχή του. Η «Οδύσσεια» είναι από εκείνα τα έργα που λειτουργούν σαν καθρέφτης. Όποιος κοιτάζει μέσα τους βλέπει τελικά τον εαυτό του. Αυτό ακριβώς ένιωσα παρακολουθώντας την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν. Δεν είδα έναν δημιουργό που προσπαθεί να μεταφέρει πιστά το ομηρικό έπος στη μεγάλη οθόνη. Είδα έναν σκηνοθέτη που χρησιμοποιεί τον Όμηρο για να επιστρέψει στις ίδιες ιδέες που διατρέχουν ολόκληρη τη φιλμογραφία του: την ευφυΐα που μετατρέπεται σε βάρος, τη φιλοδοξία που γεννά ενοχές και τους ανθρώπους που περνούν το υπόλοιπο της ζωής τους προσπαθώντας να αντέξουν τις συνέπειες των ίδιων τους των αποφάσεων.
Ο Οδυσσέας του Νόλαν δεν είναι ένας άνθρωπος που κυριαρχεί στον κόσμο χάρη στην εξυπνάδα του. Είναι ένας άνθρωπος που καταδιώκεται από αυτήν. Ο Δούρειος Ίππος δεν παρουσιάζεται απλώς ως η ιδιοφυής στρατηγική που έκρινε τον πόλεμο. Μοιάζει περισσότερο με την πράξη που θα τον ακολουθεί για πάντα, σαν ένα επίτευγμα που άλλαξε την ιστορία αλλά τραυμάτισε ανεπανόρθωτα εκείνον που το συνέλαβε. Από την πρώτη κιόλας σκηνή γίνεται φανερό ότι ο Νόλαν δεν ενδιαφέρεται να εντυπωσιάσει μόνο με την κλίμακα της παραγωγής. Η εικόνα είναι πραγματικά επιβλητική. Το IMAX αποδίδει τις ακτές της Ιθάκης, τις θάλασσες και τα βράχια με μια σχεδόν χειροπιαστή παρουσία. Υπάρχουν στιγμές που αισθάνθηκα πως ο αέρας, η αλμύρα και η πέτρα βγαίνουν από την οθόνη. Κι όμως, όσο περισσότερο προχωρούσε η ταινία, τόσο πιο έντονα παρατηρούσα ότι αυτό το τεράστιο κινηματογραφικό κάδρο χρησιμοποιείται κυρίως για να κοιτάζει πρόσωπα. Μάτια, ρυτίδες, σταγόνες ιδρώτα, μικρές κινήσεις. Η κάμερα πλησιάζει τόσο πολύ τους ανθρώπους ώστε ο κόσμος γύρω τους αρχίζει να υποχωρεί. Η Τροία, η Ιθάκη, τα νησιά και οι θάλασσες μετατρέπονται συχνά στο σκηνικό ενός εσωτερικού δράματος.
Ο Νόλαν κοιτάζει τον κόσμο με αυτόν τον τρόπο εδώ και χρόνια. Η περιπέτεια τον ενδιαφέρει λιγότερο από το αποτύπωμα που αφήνει πάνω στους ανθρώπους. Αυτό γίνεται ξεκάθαρο σε μια από τις πιο δυνατές σκηνές της ταινίας. Ενώ οι Έλληνες λεηλατούν την Τροία, ο Οδυσσέας περπατά σχεδόν αποσβολωμένος ανάμεσα στα ερείπια, κρατώντας το σπαθί του σαν να μην έχει πια καμία σημασία. Δεν μοιάζει με νικητή. Μοιάζει με άνθρωπο που αντιλαμβάνεται πολύ αργά ότι η μεγαλύτερη επιτυχία του μπορεί να είναι και η μεγαλύτερη καταστροφή του. Εκείνη τη στιγμή δεν έβλεπα τον βασιλιά της Ιθάκης. Έβλεπα ακόμη έναν ήρωα του Κρίστοφερ Νόλαν.
Διαβάστε και αυτό στο Black Book:
Εκεί αρχίζει και η απόσταση από τον Όμηρο. Πάντα διάβαζα την «Οδύσσεια» ως ένα έπος ζωής. Είναι γεμάτη ανθρώπους που γελούν, πεινούν, θυμώνουν, πίνουν κρασί, κάνουν λάθη, ερωτεύονται και ξεγελούν ο ένας τον άλλον. Οι θεοί παρεμβαίνουν σαν ιδιότροποι συγγενείς, η ειρωνεία βρίσκεται παντού και ακόμη και οι πιο σκοτεινές στιγμές αφήνουν χώρο για ανάσα. Ο Όμηρος δεν φοβάται ποτέ την αντίφαση. Ο ήρωάς του είναι γενναίος αλλά και αλαζόνας, πιστός αλλά και ευάλωτος, σοφός αλλά και απερίσκεπτος.
Στην ταινία του Νόλαν αυτή η πολυπλοκότητα περιορίζεται. Ο Οδυσσέας γίνεται ένας άνθρωπος που βασανίζεται σχεδόν αποκλειστικά από τις συνέπειες των πράξεών του. Ακόμη και η σχέση του με την Καλυψώ αποκτά διαφορετικό νόημα, καθώς η παραμονή του αποδίδεται στη λήθη που προκαλεί ο λωτός. Έτσι εξαφανίζεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές του ομηρικού ήρωα: η πιθανότητα να αμφιταλαντεύτηκε πραγματικά ανάμεσα στην αθανασία και στην επιστροφή. Ο Νόλαν προτιμά έναν ήρωα που παραμένει ηθικά ακέραιος και υποφέρει επειδή καταλαβαίνει το μέγεθος των πράξεών του.
Το ίδιο συμβαίνει και με τους υπόλοιπους χαρακτήρες. Η Πηνελόπη παραμένει περισσότερο σύμβολο παρά άνθρωπος, ενώ η σχέση της με τον Οδυσσέα δεν αποκτά ποτέ τη συναισθηματική ένταση που θα περίμενα ύστερα από είκοσι χρόνια χωρισμού. Ακόμη και οι σκηνές βίας διατηρούν μια παράξενη καθαρότητα. Όταν ο Πολύφημος σκοτώνει τους συντρόφους του Οδυσσέα ή όταν οι μάχες κορυφώνονται, η φρίκη μοιάζει σχεδόν χορογραφημένη. Είναι σαν ο Νόλαν να θέλει να ελέγξει ακόμη και το χάος. Έχω την αίσθηση ότι ο σημερινός κινηματογράφος δυσκολεύεται να πιστέψει στην πραγματική επιστροφή. Οι ήρωές του κουβαλούν πάντα ενοχές, τραύματα και πληγές που δεν κλείνουν ποτέ. Δεν αρκεί να γυρίσουν σπίτι. Πρέπει πρώτα να συμφιλιωθούν με όσα έχουν κάνει. Ο Οδυσσέας του Νόλαν δεν ταξιδεύει μόνο για να φτάσει στην Ιθάκη. Ταξιδεύει για να ανακαλύψει αν μπορεί να ζήσει με τον άνθρωπο που έγινε.
Δεν θεωρώ ότι αυτή η ανάγνωση προδίδει τον Όμηρο. Κάθε μεγάλη διασκευή είναι αναγκαστικά μια νέα ερμηνεία. Αντίθετα, αποκαλύπτει κάτι ουσιαστικό για τον ίδιο τον Νόλαν. Όπως ο «Oppenheimer» ήταν τελικά μια ταινία για τον Προμηθέα, έτσι και η «Οδύσσεια» μοιάζει να είναι μια ταινία για έναν άνθρωπο που ανακαλύπτει ότι η μεγαλύτερη νίκη του μπορεί να είναι και η μεγαλύτερη τιμωρία του. Όταν έκλεισαν οι τίτλοι τέλους συνειδητοποίησα ότι δεν θυμόμουν περισσότερο τις Σειρήνες, τον Πολύφημο ή την Κίρκη. Θυμόμουν το βλέμμα του Οδυσσέα μέσα στα ερείπια της Τροίας. Εκεί ο Νόλαν είχε ήδη αποκαλύψει τι ταινία ήθελε να γυρίσει. Όχι μια ιστορία για έναν άνθρωπο που αναζητά την Ιθάκη, αλλά για έναν άνθρωπο που δεν είναι βέβαιος ότι αξίζει να επιστρέψει σε αυτήν.
