Στις οκτώ το πρωί, ένα βαγόνι του μετρό μπορεί να είναι γεμάτο ανθρώπους και σχεδόν άδειο από κοινή ζωή. Ο ένας ακούει μια συνέντευξη για την παγκόσμια οικονομία, η διπλανή του ένα τραγούδι που της θυμίζει κάποιον, ένας τρίτος μαθαίνει πώς να κοιμάται καλύτερα. Όλοι βρίσκονται λίγα εκατοστά ο ένας από τον άλλον. Κρατιούνται από τις ίδιες χειρολαβές, στριμώχνονται στην ίδια πόρτα, νευριάζουν με την ίδια καθυστέρηση. Κανείς, όμως, δεν βρίσκεται ακριβώς στο ίδιο μέρος. Ο συρμός κατευθύνεται προς το Σύνταγμα, αλλά κάθε επιβάτης ταξιδεύει μέσα στη δική του, προσεκτικά επιλεγμένη ηχητική πραγματικότητα.
Τα ακουστικά δεν άλλαξαν μόνο όσα ακούμε. Άλλαξαν όσα επιτρέπουμε να μας φτάσουν. Ένα κλάμα, μια διαφωνία, μια ανακοίνωση που επαναλαμβάνεται, ο ενοχλητικός συνομιλητής στο διπλανό κάθισμα: όλα μπορούν να εξαφανιστούν κάτω από μια μουσική λίστα. Είναι μια εκπληκτική εφεύρεση. Μπορούμε να κουβαλάμε την ιδιωτικότητά μας μέσα στο πλήθος, χωρίς να χρειάζεται να φύγουμε από αυτό. Το παράξενο αρχίζει όταν η προστασία γίνεται η φυσική μας κατάσταση.
Η Αθήνα προσφέρει καθημερινά εξαιρετικούς λόγους να κλείσεις τον ήχο της. Κορναρίσματα που μοιάζουν με προσωπικές προσβολές, μηχανάκια πάνω στα πεζοδρόμια, κομπρεσέρ πριν προλάβει να ξημερώσει, τηλέφωνα σε ανοιχτή ακρόαση. Δεν είναι κάθε θόρυβος σημάδι ζωής. Μερικές φορές είναι απλώς άλλη μία κούραση που σου επιβάλλει η πόλη. Για τον άνθρωπο που γυρίζει εξαντλημένος από τη δουλειά, ένα τραγούδι μπορεί να είναι το μοναδικό κομμάτι της ημέρας που αποφάσισε ο ίδιος πώς θα περάσει. Κι ένα ζευγάρι ακουστικά μπορεί να σημαίνει ηρεμία, συγκέντρωση, ακόμη και αίσθηση ασφάλειας.
Είναι εύκολο να κατηγορήσουμε την τεχνολογία ότι μας απομακρύνει από τους άλλους. Δυσκολότερο είναι να παραδεχτούμε πως ορισμένες φορές, αυτή η απόσταση είναι ακριβώς αυτό που χρειαζόμαστε. Τα ακουστικά δεν προκαλούν από μόνα τους μοναξιά, ούτε είμαστε υποχρεωμένοι να μιλάμε στους αγνώστους. Μια γυναίκα που θέλει να αποφύγει ανεπιθύμητες προσεγγίσεις, ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται με τους έντονους ήχους, κάποιος που θέλει απλώς να μείνει μόνος με τη μουσική του, δεν οφείλουν καμία εξήγηση. Εκείνο που αξίζει να εξετάσουμε είναι η ευκολία με την οποία η δυνατότητα απομάκρυνσης μετατρέπεται σε μόνιμη συνήθεια.
Μερικές φορές τα ακουστικά δεν χρειάζεται καν να λειτουργούν. Τα φοράμε σαν μια ένδειξη που γράφει «δεν είμαι διαθέσιμος». Είναι ένας τρόπος να απορρίπτουμε μια συζήτηση πριν αρχίσει, χωρίς να φανούμε αγενείς. Κάποτε χρειαζόταν ένα βλέμμα προς το παράθυρο ή μια εφημερίδα ανοιχτή μπροστά στο πρόσωπο. Σήμερα αρκούν δύο λευκές κουκκίδες στα αυτιά. Η ιδιωτικότητα έγινε φορητή, κομψή και απολύτως αναγνωρίσιμη. Δεν είναι μόνο ο θόρυβος που προσπαθούμε να αποφύγουμε. Είναι και εκείνα τα λίγα λεπτά που δεν έχουμε τίποτα να κάνουμε με τον εαυτό μας. Παλαιότερα, μια διαδρομή μπορούσε απλώς να είναι μια διαδρομή. Τώρα μοιάζει με ευκαιρία που δεν πρέπει να χαθεί. Μαθαίνουμε μια γλώσσα μέχρι να φτάσουμε στο γραφείο, ακούμε πολιτική ανάλυση μέχρι τη στάση, συμβουλές αυτοβελτίωσης μέχρι τον φούρνο. Ακόμη και η ανάπαυση χρειάζεται περιεχόμενο. Έχουμε καταφέρει να μεταφέρουμε τη λογική της παραγωγικότητας στην πιο ασήμαντη μετακίνησή μας. Η βόλτα κινδυνεύει να γίνει άλλη μία δουλειά, απλώς χωρίς αφεντικό.
Δεν είναι μόνο οι πλατφόρμες που θέλουν την προσοχή μας. Είμαστε κι εμείς που δυσκολευόμαστε να μείνουμε για λίγο χωρίς εξωτερικό ερέθισμα. Η βαρεμάρα μάς φαίνεται ύποπτη, σαν να προδίδει έλλειψη φιλοδοξίας ή φαντασίας. Δεν χρειάζεται να γεμίζουμε κάθε λεπτό με κάτι. Μερικές φορές, οι πιο ενδιαφέρουσες σκέψεις έρχονται όταν αφήνουμε το μυαλό μας να περιπλανηθεί χωρίς συγκεκριμένο προορισμό. Σε πειραματική έρευνα του 2012, ο Μπέντζαμιν Μπερντ και οι συνεργάτες του βρήκαν ότι μια απλή δραστηριότητα που επέτρεπε την περιπλάνηση του νου μπορούσε να βοηθήσει στην επίλυση συγκεκριμένων δημιουργικών προβλημάτων. Δεν σημαίνει ότι κάθε σιωπηλή διαδρομή παράγει μια ιδέα. Σημαίνει ότι το μυαλό δεν χρειάζεται πάντα κάποιον να του μιλά.
Ούτε η κοινωνικότητα λειτουργεί πάντοτε όπως την προβλέπουμε. Το 2014, οι ψυχολόγοι Νίκολας Έπλι και Τζουλιάνα Σρέντερ μελέτησαν επιβάτες τρένων και λεωφορείων που κλήθηκαν να συνομιλήσουν με αγνώστους. Όσοι το έκαναν ανέφεραν πιο ευχάριστη εμπειρία από εκείνους που έμειναν μόνοι. Άλλοι συμμετέχοντες πριν δοκιμάσουν περίμεναν ακριβώς το αντίθετο. Η έρευνα δεν αφορούσε ειδικά τα ακουστικά. Υπενθύμιζε όμως κάτι που ξεχνάμε εύκολα: δεν είμαστε ιδιαίτερα καλοί στο να προβλέπουμε πόση χαρά μπορεί να κρύβει μια απροσδόκητη συνάντηση.
Δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε αυτό το αποτέλεσμα σε προτροπή για κουβέντα μέσα στο μετρό. Το ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού. Όταν επιλέγουμε εκ των προτέρων κάθε φωνή που θα ακούσουμε, μειώνουμε και τις πιθανότητες να συμβεί κάτι που δεν είχαμε σχεδιάσει. Μια παρατήρηση από το διπλανό τραπέζι. Μια αστεία κουβέντα ανάμεσα σε δύο αγνώστους. Μικρές ακανόνιστες λεπτομέρειες, από τις οποίες φτιάχνεται ο χαρακτήρας μιας πόλης.
Βέβαια ο δημόσιος χώρος δεν είναι κάποια ατελείωτη παράσταση στην οποία χρωστάμε την προσοχή μας. Συχνά είναι κουραστικός, άδικος και επιθετικός. Το πρόβλημα αρχίζει όταν θεωρούμε κάθε απρόβλεπτο στοιχείο περιττό θόρυβο. Όταν ζητάμε από την πραγματικότητα να συμπεριφέρεται σαν εφαρμογή. Να θυμάται τις προτιμήσεις μας, να παραλείπει ό,τι μας ενοχλεί, να μας προτείνει μόνο όσα μοιάζουν με εκείνα που ήδη αγαπάμε. Δεν υπάρχει λόγος να πετάξουμε τα ακουστικά. Ούτε να μετατρέψουμε το περπάτημα χωρίς μουσική σε καινούργιο πρόγραμμα προσωπικής βελτίωσης. Αξίζει όμως πότε πότε να αφήνουμε μια διαδρομή χωρίς υπόκρουση. Όχι επειδή η πόλη θα μας αποζημιώσει οπωσδήποτε, αλλά επειδή δεν μπορούμε να γνωρίζουμε εκ των προτέρων τι θα συναντήσουμε.
Έχουμε ξοδέψει πολλά χρήματα και αρκετή ευφυΐα για να μπορούμε να βάζουμε σε σίγαση τον κόσμο. Ορισμένες μέρες, το να κλείνουμε για λίγο τον κόσμο έξω είναι περισσότερο ανάγκη παρά πολυτέλεια. Τις υπόλοιπες καλό είναι να θυμόμαστε ότι ο κόσμος δεν σχεδιάστηκε για να ταιριάζει στις προτιμήσεις μας. Το ενδιαφέρον του βρίσκεται και σε όσα μας διακόπτουν. Ιδίως σε όσα δεν θα επιλέγαμε ποτέ να ακούσουμε.
Σου αρέσει να διαβάζεις BlackBook;
