Ο «Ίων» του Ευριπίδη κλείνει την Επίδαυρο με ένα θεϊκό ψέμα

Ένας θεός κακοποιεί μια νεαρή γυναίκα, παίρνει το παιδί της και χρόνια αργότερα οργανώνει ένα ψέμα ώστε κανείς να μην πληρώσει το κόστος της αλήθειας. Αυτός είναι ο μηχανισμός του Ίωνα του Ευριπίδη, μιας τραγωδίας με αίσιο τέλος, αν δεχτούμε ότι τάξη και δικαιοσύνη είναι το ίδιο. Το σπάνια παρουσιαζόμενο έργο φτάνει στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου με τη νέα παραγωγή του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου, σε μετάφραση, σκηνοθεσία και δραματουργική επεξεργασία του Θωμά Μοσχόπουλου. Οι παραστάσεις της Παρασκευής 28 και του Σαββάτου 29 Αυγούστου ολοκληρώνουν το φετινό πρόγραμμα με ένα έργο που κινείται ανάμεσα στην τραγωδία και την κωμωδία.

Η επιστροφή του Μοσχόπουλου στην αργολική ορχήστρα έρχεται οκτώ χρόνια μετά την Ιφιγένεια εν Ταύροις, την οποία είχε σκηνοθετήσει το 2018 για το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Ο Ίων είναι η τέταρτη σκηνοθεσία του στην Επίδαυρο, μετά την Άλκηστη του 2009, τις Τραχίνιες του 2013 και την Ιφιγένεια εν Ταύροις. Η επιλογή ταιριάζει στην έλξη του προς έργα όπου οι δραματικοί κανόνες υποχωρούν και το τραγικό συγκρούεται με το κωμικό. Η αβεβαιότητα γίνεται έτσι το πραγματικό υλικό της παράστασης.

Η ιστορία εκτυλίσσεται στους Δελφούς. Εκεί υπηρετεί τον Απόλλωνα ο νεαρός Ίων, χωρίς να γνωρίζει την καταγωγή του. Στο μαντείο φτάνουν η Κρέουσα, κόρη του μυθικού βασιλιά της Αθήνας Ερεχθέα, και ο σύζυγός της Ξούθος, αναζητώντας απάντηση για την ατεκνία τους. Ο χρησμός πληροφορεί τον Ξούθο ότι ο πρώτος νέος που θα συναντήσει βγαίνοντας από τον ναό είναι γιος του. Ο νέος είναι ο Ίων. Ο χρησμός είναι ψέμα. Ο Ίων έχει γεννηθεί από τη βίαιη ένωση του Απόλλωνα με την Κρέουσα. Εκείνη εγκατέλειψε το βρέφος, παγιδευμένη στον φόβο, στην ντροπή και στη σιωπή. Ο Ερμής μετέφερε το παιδί στους Δελφούς, όπου μεγάλωσε υπό την προστασία του θεού. Χρόνια αργότερα ο Απόλλωνας προτιμά μια επινοημένη πατρότητα που θα προστατεύσει τον ίδιο, θα δώσει έναν κληρονόμο στον Ξούθο και θα επιτρέψει στον Ίωνα να επιστρέψει στην Αθήνα με κοινωνικά αποδεκτή καταγωγή.

Η λύση είναι αποτελεσματική. Δεν είναι έντιμη. Η Κρέουσα, πιστεύοντας ότι ο άντρας της απέκτησε κρυφά παιδί, οργανώνει τη δολοφονία του Ίωνα. Εκείνος, όταν το σχέδιο αποκαλύπτεται, θέλει να τη σκοτώσει. Την τελευταία στιγμή τα αντικείμενα με τα οποία είχε εγκαταλειφθεί οδηγούν στην αναγνώριση μητέρας και γιου. Η Αθηνά εμφανίζεται για να επιβεβαιώσει την καταγωγή του και να αναγγείλει το μέλλον του ως γενάρχη των Ιώνων. Ο Απόλλωνας δεν χρειάζεται να παρουσιαστεί για να λογοδοτήσει. Το περίφημο ευτυχές τέλος του έργου μοιάζει έτσι με μια επιτυχημένη επιχείρηση διαχείρισης κρίσης. Ο φόνος αποτρέπεται, η οικογένεια αποκτά παιδί, η Αθήνα εξασφαλίζει το γενεαλογικό της αφήγημα και ο θεός διατηρεί ανέπαφο το κύρος του. Για να λειτουργήσουν όλα αυτά, ο Ξούθος πρέπει να συνεχίσει να πιστεύει ότι ο Ίων είναι δικός του γιος. Η αλήθεια αποκαλύπτεται μόνο στους ανθρώπους που μπορούν να την κρατήσουν κρυφή.

Η ταυτότητα του Ίωνα δεν αναδύεται από μέσα του· του απονέμεται κάθε φορά από κάποιον ισχυρότερο. Στην αρχή είναι υπηρέτης του ναού, έπειτα υποτιθέμενος γιος του Ξούθου, στη συνέχεια παιδί της Κρέουσας και του Απόλλωνα, στο τέλος πρόγονος ενός ολόκληρου λαού. Κάθε αποκάλυψη ακυρώνει την προηγούμενη βεβαιότητα. Το όνομα, η οικογένεια, η πατρίδα και η κοινωνική θέση εμφανίζονται ως υλικά που συναρμολογούνται ανάλογα με τις ανάγκες της εξουσίας.

Στον πολιτικό πυρήνα του έργου βρίσκεται και η ιδέα του ξένου. Ο Ίων θα μπει στην Αθήνα ως παιδί ενός άνδρα που δεν κατάγεται από την πόλη, ενώ στην πραγματικότητα συνδέεται με την αρχαιότερη βασιλική της γενιά. Ο Ευριπίδης διαβρώνει τη βεβαιότητα με την οποία οι κοινωνίες διακρίνουν τον γνήσιο από τον νόθο και τον πολίτη από τον ξένο. Η καταγωγή αποδεικνύεται μια ιστορία που χρειάζεται κάποιον να την αφηγηθεί και αρκετούς πρόθυμους να την πιστέψουν.

Η Κρέουσα της Στέλας Φυρογένη βρίσκεται στον δραματικό πυρήνα. Είναι επιζήσασα σεξουαλικής βίας, μητέρα που έχασε το παιδί της και πολιτικό πρόσωπο που γνωρίζει ότι η καταγωγή καθορίζει την εξουσία. Η δημόσια καταγγελία της εναντίον του Απόλλωνα αποτελεί μία από τις τολμηρότερες στιγμές του ευριπίδειου θεάτρου. Ο ποιητής, της επιτρέπει να οργιστεί, να σχεδιάσει φόνο και τελικά να συμμετάσχει στον συμβιβασμό που θα διατηρήσει την πόλη όρθια.

Η παράσταση οργανώνεται γύρω από αυτή την αστάθεια. Τα πρόσωπα αλλάζουν μόλις μετακινηθεί μια πληροφορία ή μια σχέση εξουσίας. Ο Ίων μπορεί μέσα σε λίγες σκηνές να αισθανθεί ορφανός, εκλεκτός, ανεπιθύμητος, νόμιμος κληρονόμος και επίδοξος μητροκτόνος. Το κωμικό εισβάλλει στις δραματικές στιγμές, φωτίζοντας την αμηχανία ενός κόσμου που τακτοποιεί τις συνέπειες της βίας.

Η αμφισημία αποκτά μορφή στα σκηνικά και κοστούμια του Βασίλη Παπατσαρούχα. Καθρέφτες και αντανακλάσεις δημιουργούν χώρο όπου η εικόνα αποκαλύπτει και συγκαλύπτει. Ο Ερμής μοιράζεται σε δύο ηθοποιούς, ενώ ο γυναικείος Χορός του πρωτοτύπου γίνεται μεικτός. Κάθε πρόσωπο και κάθε πληροφορία εμφανίζονται πλέον με περισσότερες από μία όψεις.

Για πρώτη φορά σε σκηνοθεσία του στην Επίδαυρο, ο Μοσχόπουλος χρησιμοποιεί μικρόφωνα, αναζητώντας μια χαμηλόφωνη, σχεδόν ψιθυριστή ερμηνεία. Η επιλογή απομακρύνει το έργο από τον επιδαύριο στόμφο και πλησιάζει τις ιδιωτικές ρωγμές των προσώπων. Η ζωντανή ηλεκτρονική και ροκ μουσική της Nama Dama και η χορογραφία του Φώτη Νικολάου ενισχύουν τις αλλαγές της θεατρικής θερμοκρασίας. Πρωταγωνιστούν ο Γιάννης Τσουμαράκης, η Στέλα Φυρογένη και ο Νεοκλής Νεοκλέους.

Το φετινό ταξίδι της Επιδαύρου κλείνει με ένα έργο που υπονομεύει την καθαρότητα των οικογενειακών, πολιτικών και θεϊκών αφηγήσεων. Στον Ίωνα, η εξουσία δεν εξαφανίζει την αλήθεια. Τη διορθώνει τόσο όσο χρειάζεται για να μπορέσει η ζωή να συνεχιστεί. Οι θεοί κερδίζουν, η πόλη αποκτά τον μύθο που χρειάζεται και οι άνθρωποι επιστρέφουν στις θέσεις τους. Η αμφιβολία, όμως, παραμένει στην ορχήστρα.

Ο Ίων παρουσιάζεται στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου την Παρασκευή 28 και το Σάββατο 29 Αυγούστου, στις 21.00