Σε μια φωτογραφία του 1943, η Ζοζεφίν Μπέικερ χαμογελά μπροστά σε μια ομάδα στρατιωτών κάπου στη Βόρεια Αφρική. Το βλέμμα της μοιάζει ήρεμο, σχεδόν ανέμελο. Σαν να ανήκει ακόμη στον κόσμο των θεάτρων, των περιοδειών και των βραδινών παραστάσεων. Αν δεν ήξερες τι συνέβαινε γύρω της εκείνη τη στιγμή, θα πίστευες ότι πρόκειται απλώς για άλλη μία εικόνα μιας σταρ που ταξιδεύει για να τραγουδήσει σε καιρό πολέμου. Μόνο που εκείνη την περίοδο η Μπέικερ κουβαλούσε μαζί της πολύ περισσότερα από κοστούμια, παρτιτούρες και χειροκροτήματα.
Τις δεκαετίες που ακολούθησαν η ιστορία της μετατράπηκε σχεδόν σε θρύλο. Η διάσημη τραγουδίστρια που έγινε κατάσκοπος. Η γυναίκα που μετέφερε πληροφορίες κρυμμένες μέσα σε μουσικές σημειώσεις και χρησιμοποιούσε τη φήμη της σαν κάλυψη για λογαριασμό της γαλλικής αντίστασης. Είναι μία από εκείνες τις ιστορίες που ακούγονται τόσο κινηματογραφικές ώστε κινδυνεύουν να χάσουν τη σημασία τους. Σαν να ανήκουν περισσότερο στο σινεμά παρά στην πραγματικότητα.
Κι όμως όσο ανοίγουν τα αρχεία εκείνης της εποχής τόσο αλλάζει η εικόνα. Γιατί η Μπέικερ δεν βρέθηκε μόνο απέναντι στους Ναζί. Σε κάποια φάση βρέθηκε μέσα σε μια πολύ πιο θολή και σχεδόν άγνωστη σύγκρουση: στον υπόγειο πόλεμο ανάμεσα στη Βρετανία και τη Γαλλία για τον έλεγχο της Μέσης Ανατολής, ενώ υποτίθεται ότι οι δύο χώρες βρίσκονταν στην ίδια πλευρά της ιστορίας.
Αυτό είναι ίσως το πιο παράξενο σημείο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Η επίσημη εικόνα μιλά για τη μεγάλη συμμαχία απέναντι στον φασισμό, αλλά πίσω από τις δημόσιες δηλώσεις και τις κοινές φωτογραφίες, οι μεγάλες δυνάμεις συνέχιζαν να λειτουργούν σαν αυτοκρατορίες που προσπαθούν να διασώσουν επιρροή, εδάφη και πολιτικό έλεγχο. Η Μέση Ανατολή είχε ήδη αρχίσει να αποκτά τεράστια στρατηγική σημασία και οι Γάλλοι πίστευαν ότι οι Βρετανοί δούλευαν συστηματικά για να τους απομακρύνουν από τον Λίβανο και τη Συρία.
Δίπλα στη Μπέικερ βρισκόταν τότε ο Maurice “Jacques” Abtey, αξιωματικός των γαλλικών μυστικών υπηρεσιών και άνθρωπος που έζησε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του στη σκιά. Εκείνος έβλεπε τη celebrity εικόνα της Μπέικερ σαν το τέλειο κάλυμμα. Όλοι κοιτούσαν τη γυναίκα που ανέβαινε στη σκηνή. Κανείς δεν έδινε σημασία στον γραμματέα που τη συνόδευε. Αυτό ήταν το σχέδιο από την αρχή.
Τα ταξίδια τους στη Βηρυτό, στη Δαμασκό και στο Κάιρο παρουσιάζονταν δημόσια σαν περιοδείες στήριξης των συμμαχικών στρατευμάτων. Στην πραγματικότητα όμως λειτουργούσαν και ως αποστολές συλλογής πληροφοριών. Συναντήσεις με πολιτικούς, επαφές με αξιωματούχους, συνομιλίες που δεν καταγράφονταν επίσημα. Σύμφωνα με τα αρχεία που ήρθαν αργότερα στο φως, η ίδια η Μπέικερ είχε αρχίσει να πιστεύει ότι εξελισσόταν μια βρετανική επιχείρηση αποδυνάμωσης της γαλλικής παρουσίας στην περιοχή.
Ο Abtey έστελνε επείγοντα κρυπτογραφημένα μηνύματα προς το Αλγέρι, προειδοποιώντας ότι η κατάσταση στον Λίβανο οδηγείται σε κρίση και ότι οι Βρετανοί κινούνται παρασκηνιακά. Ζητούσε άμεσες αποφάσεις, πίεζε να υπάρξει αντίδραση, έγραφε ότι ο χρόνος τελειώνει. Μερικά από αυτά τα μηνύματα αγνοήθηκαν. Άλλα δεν έφτασαν ποτέ εκεί που έπρεπε. Την ίδια στιγμή, οι βρετανικές υπηρεσίες τα διάβαζαν σχεδόν όλα μέσω των αποκρυπτογραφήσεων στο Bletchley Park, το κέντρο αποκρυπτογραφήσεων της Βρετανίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Είναι δύσκολο να μη σταθεί κανείς στην ειρωνεία αυτής της ιστορίας. Μια μαύρη Αμερικανίδα καλλιτέχνης, που είχε φύγει από τις Ηνωμένες Πολιτείες αναζητώντας ελευθερία και αποδοχή στην Ευρώπη, βρέθηκε τελικά μπλεγμένη σε έναν υπόγειο αγώνα αποικιακής επιρροής ανάμεσα σε δύο ευρωπαϊκές δυνάμεις. Πιθανότατα η ίδια πίστευε ότι υπερασπιζόταν τη Γαλλία που είχε αγαπήσει και που την είχε αποδεχτεί όταν η Αμερική δυσκολευόταν ακόμη να δει μια μαύρη γυναίκα ως σταρ. Αλλά η ιστορία σπάνια αφήνει τα πράγματα καθαρά και τακτοποιημένα.
Αυτό που κάνει την υπόθεση της Μπέικερ τόσο ενδιαφέρουσα σήμερα δεν είναι απλώς η κατασκοπεία. Είναι ο τρόπος που φωτίζει κάτι βαθύτερο για τη λειτουργία της εξουσίας. Οι συμμαχίες συχνά κρύβουν παρασκηνιακές συγκρούσεις. Οι εικόνες που μένουν στην ιστορία δεν αποκαλύπτουν πάντα τι συμβαίνει πίσω τους. Και πολλές φορές οι πιο χρήσιμοι άνθρωποι για ένα κράτος δεν είναι όσοι κινούνται στη σκιά, αλλά εκείνοι που βρίσκονται διαρκώς κάτω από τα φώτα.
Η ιστορία της Ζοζεφίν Μπέικερ μοιάζει ακόμη τόσο σύγχρονη. Οι μορφές αλλάζουν, τα μέσα αλλάζουν, οι πόλεμοι αλλάζουν, αλλά η σχέση ανάμεσα στη δημόσια εικόνα και στην πολιτική επιρροή παραμένει σχεδόν ίδια. Σήμερα δεν μιλάμε για τραγουδίστριες της jazz που ταξιδεύουν ανάμεσα σε εμπόλεμες ζώνες. Μιλάμε για influencers, celebrities, τεχνολογικούς δισεκατομμυριούχους και πρόσωπα που μεταφέρουν αφηγήματα πιο αποτελεσματικά από ολόκληρους κρατικούς μηχανισμούς. Η λογική όμως δεν έχει αλλάξει ιδιαίτερα. Η εικόνα εξακολουθεί να ανοίγει πόρτες. Και οι μεγάλες δυνάμεις εξακολουθούν να χαμογελούν στις κοινές φωτογραφίες λίγο πριν επιστρέψουν στον δικό τους μυστικό πόλεμο.
