Καφές και τσιγάρο: Όταν μια καθημερινή συνήθεια γίνεται design object

Ένα φλιτζάνι espresso και ένα τσιγάρο δεν χρειάζονται ιδιαίτερες συστάσεις. Για δεκαετίες μοιράζονται το ίδιο τραπέζι, την ίδια παύση, σχεδόν την ίδια χειρονομία. Και αυτή η τόσο αναγνωρίσιμη σχέση έχει περάσει επανειλημμένα από την καθημερινότητα στο design, άλλοτε ως λειτουργικό αντικείμενο, άλλοτε ως άσκηση φόρμας και πλέον ως ψηφιακό concept. Τρεις διαφορετικές προσεγγίσεις, από τον Theodore Ullrich και τον Carlo Trevisani μέχρι τον Emanuele Jane Morelli, δείχνουν πώς δύο καθημερινά αντικείμενα μπορούν να αποκτήσουν κοινή φόρμα και να λειτουργήσουν ως μία ενιαία σχεδιαστική πρόταση. Η πιο άμεση εκδοχή είναι ίσως και η πιο χαρακτηριστική. Το Solo e Sola, που σχεδίασε ο Theodore Ullrich για το νεοϋορκέζικο Tomorrow Lab, μοιάζει αρχικά με ένα απλό κεραμικό φλιτζάνι espresso. Η διαφορά βρίσκεται στη λαβή του. Εκεί έχει δημιουργηθεί μια μικρή κυκλική υποδοχή στην οποία μπορεί να τοποθετηθεί ένα τσιγάρο. Η παρέμβαση είναι ελάχιστη, αλλά αλλάζει ολόκληρη την ανάγνωση του αντικειμένου. Αντί ο σχεδιαστής να προσθέσει ακόμη μία λειτουργία σε ένα φλιτζάνι, ενσωματώνει σε αυτό μια ήδη υπάρχουσα συμπεριφορά. Το design δεν προσπαθεί να εφεύρει μια νέα χρήση. Παίρνει μια γνώριμη καθημερινή χειρονομία και τη μετατρέπει σε σχεδιαστική φόρμα.

Αυτό είναι και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του Solo e Sola. Το αποτέλεσμα βρίσκεται κάπου ανάμεσα στο product design και στο σχόλιο πάνω στην καθημερινότητα. Η υποδοχή για το τσιγάρο είναι ταυτόχρονα πρακτική λεπτομέρεια και ειρωνική παρατήρηση για δύο συνήθειες που έχουν συνδεθεί τόσο στενά ώστε σχεδόν μοιάζουν να αποτελούν ένα σύστημα.

Ο Carlo Trevisani ακολουθεί διαφορετικό δρόμο. Ο Ιταλός designer, με σπουδές στο ISIA της Faenza και δουλειά που κινείται ανάμεσα στην κεραμική, τα έπιπλα και τον φωτισμό, αντιμετωπίζει το coffee & cigarettes περισσότερο ως μελέτη πάνω στη μορφή. Εδώ η σχεδιαστική παρέμβαση είναι πιο διακριτική. Δεν υπάρχει εδώ η εμφανής σχεδιαστική ειρωνεία του Solo e Sola. Τα δύο στοιχεία συναντώνται μέσα από τη σύνθεση και τις αναλογίες τους. Το αποτέλεσμα μοιάζει περισσότερο με αντικείμενο που προέκυψε από την παρατήρηση ενός τραπεζιού σε ένα ιταλικό café παρά από μια κλασική διαδικασία σχεδιασμού προϊόντος. Αυτό άλλωστε χαρακτηρίζει μεγάλο μέρος της δουλειάς του Trevisani: καθημερινές συμπεριφορές μετατρέπονται σε καθαρές φόρμες χωρίς το αντικείμενο να χάνει εντελώς την οικειότητά του. Ο σχεδιαστής δεν προσπαθεί να κάνει τον καφέ και το τσιγάρο περισσότερο εντυπωσιακά. Τα συμπυκνώνει.

Η τρίτη περίπτωση βρίσκεται σε εντελώς διαφορετικό σημείο του σύγχρονου design. Ο Emanuele Jane Morelli δεν κατασκευάζει ένα πραγματικό προϊόν. Ο Ιταλός art director και prompt engineer χρησιμοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη για να δημιουργήσει φανταστικές συνεργασίες, αντικείμενα και προϊόντα που μοιάζουν απολύτως πειστικά, παρότι δεν υπάρχουν. Στη δική του εκδοχή, coffee και cigarettes μεταφέρονται από το τραπέζι του café στην αισθητική της σύγχρονης πολυτέλειας. Οι φόρμες απομακρύνονται από το παραδοσιακό φλιτζάνι, οι επιφάνειες θυμίζουν περισσότερο αξεσουάρ μόδας, ενώ όλη η σύνθεση αποκτά την αισθητική ενός σύγχρονου luxury brand.

Εδώ βρίσκεται και μια ενδιαφέρουσα αλλαγή στον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο παράγεται σήμερα το design. Το αντικείμενο δεν χρειάζεται απαραίτητα να κατασκευαστεί. Μπορεί να υπάρξει πρώτα ως εικόνα, να κυκλοφορήσει στα social media, να δημιουργήσει επιθυμία ή συζήτηση και να λειτουργήσει σχεδιαστικά χωρίς να περάσει ποτέ στη βιομηχανική παραγωγή. Αυτό διαφοροποιεί ουσιαστικά την προσέγγιση του Morelli από εκείνες των Ullrich και Trevisani. Οι δύο πρώτοι ξεκινούν από το αντικείμενο και τη χρήση. Ο Morelli ξεκινά από την εικόνα και από την αναγνωρισιμότητα ενός πολιτισμικού κώδικα.

Ο κώδικας αυτός είναι αρκετά ισχυρός ώστε να έχει περάσει εδώ και χρόνια και στον κινηματογράφο. Στο Coffee and Cigarettes του Jim Jarmusch, ο καφές και το τσιγάρο λειτουργούν σχεδόν σαν σκηνικά εργαλεία: μένουν πάνω στο τραπέζι, γεμίζουν τις παύσεις και δίνουν στους χαρακτήρες κάτι να κάνουν όσο οι συζητήσεις εξελίσσονται, αποτυγχάνουν ή απλώς παρατείνονται.

Το design βλέπει περίπου το ίδιο πράγμα από άλλη πλευρά. Δεν αντιμετωπίζει τον καφέ και το τσιγάρο μόνο ως δύο καταναλωτικά προϊόντα αλλά ως δύο αντικείμενα που έχουν αποκτήσει κοινή εικονογραφία. Aυτό εξηγεί γιατί το συγκεκριμένο ζευγάρι εξακολουθεί να ενδιαφέρει τους designers, παρότι η σχέση της κοινωνίας με το κάπνισμα έχει αλλάξει ριζικά. Οι σχεδιαστές δεν καταγράφουν απαραίτητα μια συνήθεια που πρέπει να διατηρηθεί. Καταγράφουν μια εικόνα που παραμένει αναγνωρίσιμη. Ο καφές και το τσιγάρο είχαν γίνει βέβαια ένα design object πολύ πριν κάποιος αποφασίσει να τα σχεδιάσει μαζί. Το είχαν κάνει ήδη τα café, οι ταινίες, οι φωτογραφίες και εκατομμύρια τραπέζια. Οι designers απλώς μετέτρεψαν αυτή την εικόνα σε φόρμα.