Από τις 2 έως τις 17 Αυγούστου, η Έλλη Πασπαλά, ο Νίκος Βελιώτης, ο Adriano Adewale, ο Κωνσταντίνος Βήτα και καλλιτέχνες από διαφορετικά πεδία αναζητούν όσα διασώζονται κάτω από τα διαδοχικά στρώματα της ιστορίας ενός νησιού που αλλάζει.
Μια εγκαταλελειμμένη ντισκοτέκ ανάμεσα στα χωράφια της Νέας Κούταλης, με τα φωτορυθμικά ακόμη κρεμασμένα και τη θάλασσα λίγα μέτρα πιο πέρα. Ένα εργοστάσιο ηλεκτρικών κουβερτών στον Μούδρο. Τα άδεια λουτρά των Θέρμων. Ένα καρνάγιο, παλιά θερινά σινεμά που έγιναν γκαράζ και σούπερ μάρκετ, κτίρια που έχασαν τη χρήση τους και μαζί τη θέση τους στην καθημερινή ζωή. Στη Λήμνο, η πρόσφατη ιστορία δεν βρίσκεται μόνο στα αρχεία. Παραμένει όρθια, συχνά ερειπωμένη, περιμένοντας κάποιον να της δώσει ξανά φωνή. Αυτό επιχειρεί φέτος το Kournos Music Festival. Στην έκτη χρονιά του, με την καλλιτεχνική επιμέλεια της Ομάδας Μουσικού Θεάτρου Ραφή και των Αναστασίας Κότσαλη και Λητώς Μεσσήνη, στρέφει το βλέμμα κάτω από την επιφάνεια του νησιού. Ο τίτλος «Εκσκαφή / Ανασκαφή» περιγράφει μια διαδικασία πολύ ευρύτερη από την αρχαιολογία. Αφορά όσα ένας τόπος θυμάται, όσα αφήνει να σβήσουν και όσα επιλέγει να πάρει μαζί του όταν περνά στην επόμενη εποχή.
Η Λήμνος βρίσκεται ακριβώς σε ένα τέτοιο σημείο. Το Βόρειο Αιγαίο αποκτά μεγαλύτερη θέση στον τουριστικό χάρτη, οι επισκέπτες αυξάνονται και η οικονομία του νησιού μετακινείται σταδιακά προς νέες δραστηριότητες. Ο τουρισμός φέρνει δουλειές, εισόδημα και ευκαιρίες. Φέρνει όμως και έναν καινούργιο τρόπο να κοιτάζει ο τόπος τον εαυτό του. Η γεωργία, η κτηνοτροφία, η αλιεία, οι μικρές βιομηχανικές μονάδες και οι χώροι όπου διασκέδασαν ή θεραπεύτηκαν προηγούμενες γενιές κινδυνεύουν να μετατραπούν σε αχνές υποσημειώσεις μιας πιο εύπεπτης νησιωτικής εικόνας. Το Kournos μπαίνει σε αυτή τη συζήτηση χωρίς να αντιμετωπίζει τη Λήμνο σαν καλοκαιρινό σκηνικό. Οι παραγωγές σχεδιάζονται για συγκεκριμένα σημεία και αντλούν το υλικό τους από τις μαρτυρίες των κατοίκων, την αρχιτεκτονική, το φυσικό περιβάλλον και τις κοινωνικές διαδρομές του νημές του νησιού. Ένα εγκαταλελειμμένο κτίριο δεν χρειάζεται να ανακαινιστεί για να ξαναμπεί στη ζωή. Μερικές φορές αρκεί να γεμίσει για μία βραδιά με ανθρώπους, ήχους και αναμνήσεις.
Στο κέντρο της φετινής διοργάνωσης βρίσκονται τα εκατό χρόνια από την έναρξη των ανασκαφών στην αρχαία Ηφαιστία. Το 1926 η Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών, υπό την εποπτεία του Αλεσάντρο Ντέλλα Σέτα, άρχισε την έρευνα που έφερε στο φως σημαντικά τμήματα της πόλης και το αρχαίο θέατρό της. Η πρώτη εκείνη περίοδος διήρκεσε έως το 1936, ενώ οι ανασκαφές θα συνεχιζόταν αργότερα σε διαφορετικές φάσεις. Ο ίδιος ο Ντέλλα Σέτα έχασε λίγα χρόνια μετά την ακαδημαϊκή του θέση εξαιτίας των αντιεβραϊκών νόμων του φασιστικού καθεστώτος της Ιταλίας. Η ιστορία της ανασκαφής κουβαλά έτσι και τη σκοτεινή εποχή μέσα στην οποία πραγματοποιήθηκε: ακόμη και η αποκάλυψη του παρελθόντος εξαρτάται από το ποιος έχει δικαίωμα να μιλά, να ερευνά και να παραμένει ορατός. Η ιστορία των ανασκαφών της Ηφαιστίας και η διαδρομή του Ντέλλα Σέτα δίνουν στη φετινή θεματική ένα βάρος που ξεπερνά την επέτειο.
Η έναρξη, στις 2 Αυγούστου, γίνεται στην ερημωμένη ντισκοτέκ Sunrise στη Νέα Κούταλη. Η μουσική performance «Ricordati che sei / Να θυμάσαι τι είσαι» αντλεί από τη ζωή του Λημνιού αρχαιοδίφη Giovanni d’Athanasi, μιας αντιφατικής μορφής της πρώιμης αρχαιολογίας. Έφυγε από τη Μύρινα σε ηλικία έντεκα ετών, συμμετείχε σε ανασκαφές στην Αίγυπτο, συνέβαλε στη συγκρότηση μεγάλων ευρωπαϊκών συλλογών και πέθανε φτωχός στο Λονδίνο. Ο Γιώργος Γαργάλας, το Trio Sibilima, η Αναστασία Κότσαλη και η Λητώ Μεσσήνη μεταφέρουν τη διαδρομή του σε μια ιδιόμορφη χοροεσπερίδα με beatboxing, ηλεκτρονικούς ήχους, ξεχασμένα έργα μπαρόκ συνθετών και country-folk δοξαριές. Η μουσική ενός ανθρώπου που έψαχνε θαμμένους κόσμους ακούγεται μέσα σε έναν χώρο που αποτελεί και ο ίδιος κατάλοιπο μιας χαμένης εποχής διασκέδασης.
Μία ημέρα αργότερα, το παλιό εργοστάσιο ηλεκτρικών κουβερτών Dream στον Μούδρο φιλοξενεί «Το όνειρο της Heidi» των GNOUS!. Ο ύπνος των ζώων, τα δελφίνια που κρατούν το ένα μάτι ανοιχτό και το χταπόδι Heidi που αλλάζει χρώματα ενώ κοιμάται γίνονται το υλικό μιας οπτικοακουστικής σύνθεσης. Εδώ η ανασκαφή στρέφεται προς έναν κόσμο που βρίσκεται διαρκώς δίπλα μας, αλλά παραμένει έξω από την ανθρώπινη προσοχή.
Στις 4 και 5 Αυγούστου, ο Αλέξανδρος Ευκλείδης σκηνοθετεί τον «Φιλοκτήτη» του Χάινερ Μύλλερ στον αρχαιολογικό χώρο των Καβειρίων, με τους Σίμο Κακάλα, Θανάση Ακκοκαλίδη και Πύρρο Θεοφανόπουλο. Το σώμα του εγκαταλελειμμένου ήρωα επιστρέφει στον τόπο της εξορίας του και ζητά λογαριασμό από εκείνους που τον άφησαν να υποφέρει όταν δεν τους ήταν χρήσιμος. Ο μύθος συναντά ένα επίμονα σύγχρονο ερώτημα: πόσο εύκολα μια κοινότητα ξεφορτώνεται έναν άνθρωπο και πόσο κυνικά τον θυμάται όταν τον χρειαστεί ξανά.
Στις 6 Αυγούστου, ο θερινός κινηματογράφος Μαρούλα προβάλλει «Το Θαμμένο Δάσος» του Kōhei Oguri, με μουσική του Arvo Pärt. Μια κατολίσθηση αποκαλύπτει ένα δάσος κρυμμένο κάτω από τη γη και το παρελθόν του τοπίου εισβάλλει στη ζωή ενός μικρού ορεινού χωριού. Ακολουθούν, στις 7 και 8 Αυγούστου, οι «Λωτοφάγοι ή Η ευθύνη» στον Προϊστορικό Οικισμό της Μύρινας. Η Λίνα Ζάχαρη συνεργάζεται με την Έλλη Πασπαλά, τον Κωνσταντίνο Ζιγκερίδη και τον Στέλιο Παπαναστάση, επιστρέφοντας στο «Νησί των Λωτοφάγων» του Στάμου Σέμση, τριάντα πέντε χρόνια μετά την πρώτη του ηχογράφηση. Η λήθη εδώ παύει να είναι μια αθώα απώλεια. Γίνεται επιλογή, παραίτηση από το βάρος της μνήμης και από την ευθύνη που αυτή συνεπάγεται.
Η αρχαία Ηφαιστία φιλοξενεί στις 10 Αυγούστου την παιδική όπερα δωματίου «Digging / Sea – Σκάβοντας τη θάλασσα», του Ιωάννη Παναγιώτου και του Orphée de Corbière-Kalessis. Το έργο προέκυψε από διεθνές open call και τιμήθηκε με έπαθλο του Ernst von Siemens Musikstiftung. Ο συνθέτης έζησε για οκτώ ημέρες στη Λήμνο, εργάστηκε δίπλα σε αρχαιολόγους και κατοίκους των γύρω χωριών και χρησιμοποίησε προφορικές μαρτυρίες, εικόνες και ηχογραφήσεις ως μέρος της σύνθεσης. Το έργο θα εκδοθεί στη «Μουσική Βιβλιοθήκη για τη Λήμνο», ενώ τα έσοδα θα δοθούν στην Παιδική Χορωδία του νησιού. Η ανασκαφή, με αυτόν τον τρόπο, δεν επιστρέφει μόνο στο παρελθόν. Δημιουργεί υλικό για εκείνους που θα ζήσουν εδώ αργότερα.
Στα εγκαταλελειμμένα λουτρά των Θέρμων, στις 11 Αυγούστου, ο Νίκος Βελιώτης και το πολυφωνικό σχήμα Alkanna Graeca παρουσιάζουν το «Therma». Οι φωνές, οι ντόπιες μαρτυρίες και η ακουστική του παλιού κτιρίου ακολουθούν τη διαδρομή ενός τόπου θεραπείας και κοινωνικής συνάντησης μέχρι τη σημερινή του σιωπή. Το παράλληλο εργαστήριο για το νερό, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Medina και την Ανεμόεσσα, μεταφέρει τη συζήτηση στο παρόν: οι φυσικοί υδάτινοι πόροι της Λήμνου περιορίζονται την ίδια στιγμή που οι ανάγκες του τουρισμού αυξάνονται. Η μνήμη ενός λουτρού συναντά έτσι την επείγουσα αγωνία για το μέλλον του νερού.
Στις 13 Αυγούστου, ο Βραζιλιάνος περκασιονίστας Adriano Adewale εμφανίζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα και συνεργάζεται με τον Κώστα Αργυρόπουλο και τη Μαριλένα Στριφτόμπολα στον «Φοίνικα». Η παράσταση είναι αφιερωμένη στα χαμένα θερινά σινεμά της Λήμνου, σε εκείνα τα πανιά που στήνονταν στις πλατείες και στις κινηματογραφικές μηχανές που ταξίδευαν από χωριό σε χωριό. Από τα παλιά σινεμά έχει απομείνει μόνο το «Μαρούλα». Τα υπόλοιπα κάηκαν, γκρεμίστηκαν ή άλλαξαν χρήση. Παρέμειναν όμως στις αφηγήσεις των ανθρώπων που πρωτοείδαν μια ταινία δίπλα στην άμμο, ανάμεσα στα καφενεία και στις φωνές του χωριού.
Η αυγουστιάτικη διαδρομή ολοκληρώνεται στις 17 Αυγούστου στη Νέα Κούταλη, με την έκθεση «Ο Χώρος και η Μνήμη» του Κωνσταντίνου Βήτα, βασισμένη σε άγνωστα ποιήματα του Νίκου-Αλέξη Ασλάνογλου. Μετά την περιπατητική διαδρομή στο προσφυγικό χωριό, η Ειρήνη Κρικώνη θα δώσει μια μικρή συναυλία στο εγκαταλελειμμένο καρνάγιο, ανάμεσα στα κελύφη των πλοίων. Τον Νοέμβριο, όταν το νησί θα έχει αδειάσει από τη θερινή κίνηση, η Χαρά Κότσαλη και ο Αντώνης Ανισέγκος θα επιστρέψουν στη Μύρινα για ένα δωρεάν masterclass μουσικής, χορού και δημιουργικού αυτοσχεδιασμού. Η επιλογή της περιόδου έχει σημασία. Ένας πολιτιστικός θεσμός του νησιού κρίνεται και από το αν θυμάται τους κατοίκους του όταν έχουν φύγει οι επισκέπτες.
Το Kournos Music Festival δείχνει ότι η ταυτότητα ενός τόπου δεν διατηρείται τοποθετώντας την πίσω από μια βιτρίνα. Χρειάζεται να επιστρέφεις στα κτίρια, στις αφηγήσεις και στις παλιές του χρήσεις, να ακούς ακόμη και όσα σε δυσκολεύουν. Η Λήμνος θα συνεχίσει να αλλάζει, όπως αλλάζουν όλοι οι τόποι που μπαίνουν δυναμικά στον τουριστικό χάρτη. Το κρίσιμο είναι αν, μέσα σε αυτή τη μεταμόρφωση, θα αναγνωρίζει ακόμη τον εαυτό της.
