Με αφορμή το επιστημονικό συνέδριο που αρχίζει σήμερα στην Κέρκυρα, επιστρέφουμε στο θέατρο της Λούλας Αναγνωστάκη. Στις οικογένειες που κληρονομούν τις ήττες της Ιστορίας, στους ανθρώπους που προσπαθούν να ξεφύγουν από το παρελθόν τους και σε μια συγγραφέα που δεν τους επέτρεψε ποτέ να κρυφτούν πίσω από τις πληγές τους.
Η Ζωή και ο Άρης παρακολουθούν μια παρέλαση από το παράθυρο του δωματίου τους. Τα δύο αδέλφια προσπαθούν να καταλάβουν τι συμβαίνει στον δρόμο. Στην αρχή περιγράφουν όσα βλέπουν, διαφωνούν, συμπληρώνουν ο ένας τον άλλον. Σταδιακά όμω η εικόνα γίνεται τρομακτική. Η παρέλαση μετατρέπεται σε σκηνή βίας. Οι άνθρωποι τρέχουν, η απειλή πλησιάζει. Ώσπου κάποιος από το πλήθος αντιλαμβάνεται τα δύο αδέλφια. Εκείνοι που παρακολουθούσαν τον κόσμο από απόσταση βρίσκονται ξαφνικά στο στόχαστρό του.
Η Λούλα Αναγνωστάκη έγραψε την Παρέλαση σε μια Ελλάδα που προσπαθούσε ακόμη να διαχειριστεί τις πληγές του Εμφυλίου. Δεν τοποθέτησε όμως στη σκηνή μια πολιτική αντιπαράθεση. Έβαλε δύο ανθρώπους μπροστά σε ένα παράθυρο. Δεν ξεκαθάρισε αν όλα όσα βλέπουν συμβαίνουν πραγματικά ή αν ο φόβος παραμορφώνει την αντίληψή τους. Το δωμάτιο μοιάζει ασφαλές μέχρι τη στιγμή που παύει να είναι.
Εξήντα ένα χρόνια μετά την πρώτη παρουσίαση του έργου, η Αναγνωστάκη επιστρέφει στο επίκεντρο μιας συζήτησης που αρχίζει σήμερα Παρασκευή 13 Νοεμβρίου, στην Κέρκυρα. Το τριήμερο επιστημονικό συνέδριο «… ήρθε να φέρει το μήνυμα», που διοργανώνεται από την Εταιρεία Κερκυραϊκών Σπουδών σε συνεργασία με το Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Ιονίου Πανεπιστημίου, προσφέρει την αφορμή να ξαναδιαβάσουμε τα έργα της. Και να εξετάσουμε γιατί οι άνθρωποι που δημιούργησε εξακολουθούν να μας προκαλούν αμηχανία.
Η Αναγνωστάκη γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1928. Αδελφή του ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη, μεγάλωσε σε μια χώρα όπου οι πολιτικές αντιπαραθέσεις μπορούσαν να καθορίσουν την τύχη μιας οικογένειας. Ο αδελφός της είχε καταδικαστεί σε θάνατο για την πολιτική του δράση. Η Κατοχή, ο Εμφύλιος και οι διώξεις της μεταπολεμικής περιόδου δεν αποτελούσαν μακρινά ιστορικά γεγονότα. Ήταν εμπειρίες που είχαν διαμορφώσει τις ανθρώπινες σχέσεις. Το 1965 ο Κάρολος Κουν παρουσίασε στο Θέατρο Τέχνης την Τριλογία της Πόλης, με τη Διανυκτέρευση, την Πόλη και την Παρέλαση. Οι χαρακτήρες της νέας συγγραφέα ζούσαν σε κλειστά δωμάτια, συζητούσαν ακατάπαυστα και δυσκολεύονταν να επικοινωνήσουν. Το παρελθόν εμφανιζόταν μέσα από υπαινιγμούς, αναμνήσεις και ξαφνικές εκρήξεις. Η πολιτική βία δεν χρειαζόταν να βρίσκεται στο κέντρο της σκηνής. Οι συνέπειές της ήταν ήδη παρούσες.
Στην Πόλη, η Ελισάβετ και ο Κίμων εμπλέκουν έναν φωτογράφο σε ένα παράξενο παιχνίδι χειραγώγησης. Οι σχέσεις εξουσίας αλλάζουν διαρκώς. Εκείνος που εμφανίζεται αδύναμος μπορεί να αποδειχθεί σκληρός. Εκείνος που έχει υποστεί μια αδικία μπορεί να προκαλέσει μια άλλη. Η Αναγνωστάκη δεν προσφέρει στους χαρακτήρες της την ασφάλεια μιας ξεκάθαρης ηθικής ταυτότητας. Οι ήρωές της έχουν λόγους να υποφέρουν, αλλά δεν είναι πάντοτε αθώοι. Στα πρώτα έργα της η βία παραμονεύει πίσω από κλειστές πόρτες. Στη Νίκη, δεκατρία χρόνια αργότερα, αποκτά ένα πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο. Είναι το πρόσωπο μιας ελληνικής οικογένειας που εγκατέλειψε την πατρίδα της, ελπίζοντας ότι θα μπορούσε να αρχίσει ξανά.
Το έργο παρουσιάστηκε το 1978 στο Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης σε σκηνοθεσία Καρόλου Κουν. Η οικογένεια ζει στη Γερμανία. Η μητέρα και η κόρη κουβαλούν τις ενοχές και τις αναμνήσεις τους. Ο ένας γιος βρίσκεται στη φυλακή για φόνο. Ο μικρότερος, ο Νίκος, εργάζεται σε εργοστάσιο και ετοιμάζεται να αρραβωνιαστεί μια Γερμανίδα. Θέλει να αποκτήσει μια δική του ζωή, μακριά από τις συγκρούσεις της προηγούμενης γενιάς. Δεν τα καταφέρνει. Οι παλιές πολιτικές αντιπαλότητες εξακολουθούν να επηρεάζουν την ελληνική κοινότητα των μεταναστών. Ο Νίκος εμπλέκεται σε μια σύγκρουση που δεν κατανοεί πλήρως και τελικά χάνει τη ζωή του. Έχει φύγει από την Ελλάδα, αλλά η Ιστορία της τον έχει ακολουθήσει.
Ο τίτλος Νίκη αποκτά μια σκληρή ειρωνεία. Ο νεαρός ήρωας ονειρεύεται έναν θρίαμβο, τη συμμετοχή σε κάτι μεγάλο. Δεν γνωρίζει ακριβώς ποιοι θα νικήσουν ούτε γιατί. Τον γοητεύει η εικόνα μιας συλλογικής επιτυχίας που θα μπορούσε να δώσει νόημα και στη δική του ζωή. Η ανάγκη του να ανήκει κάπου γίνεται η αδυναμία που άλλοι εκμεταλλεύονται. Συνήθως θεωρούμε ότι οι κοινές αναμνήσεις ενώνουν μια οικογένεια. Στη Νίκη συμβαίνει συχνά το αντίθετο. Οι άνθρωποι επιστρέφουν στα ίδια γεγονότα, όχι απαραίτητα για να τα καταλάβουν, αλλά για να δικαιώσουν τον εαυτό τους. Και τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα σε αντιπαλότητες που δεν δημιούργησαν.
Η Αναγνωστάκη μετατρέπει αυτές τις συγκρούσεις σε θέατρο μέσα από μια γλώσσα εξαιρετικής ακρίβειας. Οι κοφτοί διάλογοι εναλλάσσονται με ποιητικούς μονολόγους. Οι χαρακτήρες διακόπτουν ο ένας τον άλλον, επαναλαμβάνουν τις ίδιες φράσεις, αλλάζουν ξαφνικά τόνο. Μιλούν πολύ, χωρίς να σημαίνει ότι επικοινωνούν. Μια οικογενειακή συζήτηση μπορεί να γίνει πεδίο άσκησης εξουσίας. Η βία δεν χρειάζεται πάντοτε μια απειλητική χειρονομία. Μερικές φορές αρκεί μια πρόταση. Αυτή η προσοχή στις ανθρώπινες αντιφάσεις παραμένει ακόμη κι όταν αλλάζει ο κόσμος των έργων της. Στο Σ’ εσάς που με ακούτε, η δράση μεταφέρεται στο Βερολίνο. Οι προσωπικές απογοητεύσεις συναντούν τις πολιτικές αντιπαραθέσεις και την ανάγκη δημόσιας διαμαρτυρίας. Οι χαρακτήρες θέλουν να μιλήσουν, να καταγγείλουν, να ακουστούν. Δεν είναι βέβαιο ότι μπορούν να καταλάβουν ο ένας τον άλλον.
Η Ελλάδα του 2026 δεν είναι η Ελλάδα του Εμφυλίου, της πολιτικής εξορίας ή της δικτατορίας. Οι ιστορικές αποστάσεις έχουν σημασία. Εκείνο που αναγνωρίζουμε στους χαρακτήρες της Αναγνωστάκη δεν είναι οι ίδιες συνθήκες, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ο φόβος μεταβάλλει τις ανθρώπινες σχέσεις. Η ανάγκη για ασφάλεια μπορεί να γίνει επιθυμία ελέγχου. Η οικογενειακή αφοσίωση μπορεί να μετατραπεί σε υποχρέωση. Και η ανάμνηση μιας αδικίας μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να δικαιολογήσει μια καινούργια.
Η Αναγνωστάκη δεν αντιμετώπισε τους ανθρώπους αποκλειστικά ως θύματα των περιστάσεων. Αναγνώρισε τις πιέσεις που δέχονται, αλλά δεν τους απάλλαξε από την ευθύνη των επιλογών τους. Δεν προσπάθησε να τους κάνει συμπαθείς. Τους επέτρεψε να είναι αντιφατικοί, μικρόψυχοι, γενναιόδωροι, φοβισμένοι και σκληροί, πολλές φορές μέσα στην ίδια σκηνή. Αυτό είναι που κάνει το θέατρό της ενοχλητικό ακόμη και σήμερα. Δεν μας επιτρέπει να εξηγήσουμε κάθε ανθρώπινη συμπεριφορά επικαλούμενοι την Ιστορία. Μας αναγκάζει να εξετάσουμε και τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε το παρελθόν για να αποφύγουμε τις δικές μας ευθύνες. Στην Παρέλαση, η Ζωή και ο Άρης παρακολουθούν τον κόσμο από ένα παράθυρο, πιστεύοντας ότι η απόσταση τους προστατεύει. Ώσπου κάποιος τους αντιλαμβάνεται. Το δωμάτιο παύει να είναι καταφύγιο. Η πόρτα παραμένει κλειστή. Οι άνθρωποι απ’ έξω ανεβαίνουν ήδη τη σκάλα.
Σου αρέσει να διαβάζεις BlackBook;
